पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

१० श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां—
अ. पा. सूत्रं.
तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् . . १ १ ७
तन्मनः प्राण उत्तरात् . . . . ४ २ ३
तन्वभावे संध्यवदुपपत्तेः . . . . ४ ४ १३
तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्य् } २ १ १२
निर्मोक्षप्रसङ्गः . . . . }
तस्य च नित्यत्वात् . . . . २ ४ १७
तानि परे तथाह्याह . . . . ४ २ १५
तुल्यं तु दर्शनम् . . . . ३ ४ ९
तृतीये शब्दावरोधः संशोकजस्य . . ३ १ २२
तेजोऽतस्तथा ह्याह . . . . २ ३ १०
त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च . . १ ४ ७
त्र्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् . . . . ३ १ २
द
दर्शनाच्च . . . . . . ३ १ २१
,, ,, . . . . . . ३ २ २१
दर्शनात् . . . . . . ३ २ ३३
दर्शनाच्च . . . . . . ३ ३ ४९
,, ,, . . . . . . ३ ३ ६८
,, ,, . . . . . . ४ ३ १३
दर्शयति च . . . . . . ३ ३ ५
,, ,, . . . . . . ३ ३ २३
दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते . . ३ २ १७
दहर उत्तरेभ्यः . . . . १ ३ १४
दृश्यते च . . . . . . २ १ ७
दृश्यते तु . . . . . . २ १ ६
देवादिवदपि लोके . . . . २ १ २५
देहयोगाद्वासोऽपि . . . . ३ २ ६
द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् . . . . १ ३ १
द्वादशाहवदुभयविधं बादरायणोऽतः . . ४ ४ १२
ध
धर्मं जैमिनिरत एव . . . . ३ २ ४१

वर्णानुक्रमसूचिका । ११

अ. पा. सूत्रं.
धर्मोपपत्तेश्च .. १ ३ ९
धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः .. १ ३ १६
ध्यानाच्च .. .. ४ १ ८
न
न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् .. २ १ ३६
न च कर्तुः करणम् .. .. २ २ ४३
न च कार्ये प्रतिपत्त्यभिसंधिः .. ४ ३ १४
न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः .. २ २ ३५
न च स्मार्तमतद्धर्माभिलापात् .. १ २ १९
न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात् ३ ४ ४१
न तु दृष्टान्तभावात् .. .. २ १ १०
न तृतीये तथोपलब्धेः .. .. ३ १ १९
न प्रतीके न हि सः .. .. ४ १ ४
न प्रयोजनवत्त्वात् .. .. २ १ ३३
न भावोऽनुपलब्धेः .. .. २ २ ३०
न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् ॥ .. ३ २ १२
न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसंबन्धभू- ⎫
माह्यस्मिन् .. .. ⎭ १ १ २९
न वाऽतत्सहभावश्रुतेः .. .. ३ ३ ६७
न वा प्रकरणभेदात्परोवरीयस्त्वादिवत् .. ३ ३ ८
न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् .. .. २ ४ १०
न वा विशेषात् .. .. ३ ३ २२
न वियदश्रुतेः .. .. २ ३ १
न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् .. २ १ ४
न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ॥ १ ४ १२
न सामान्यादप्युपलब्धेर्मृत्यवन्न हि लोकापत्तिः ३ ३ ५३
न स्थानतोपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि .. ३ २ ११
नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् .. २ ३ २२
नातिचिरेण विशेषात् .. .. ३ १ २५
नात्माऽश्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः .. २ ३ १७
नाना शब्दादिभेदात् .. .. ३ ३ ६०

१२ श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां—
अ. पा. सूत्रं.
नानुमानमतच्छब्दात् .. .. १ ३ ३
नाभाव उपलब्धेः .. .. २ २ २८
नाविशेषात् .. .. .. ३ ४ १३
नासतोऽदृष्टत्वात् .. .. २ २ २६
नित्यमेव च भावात् .. .. २ २ १४
नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो } २ ३ ३२
वान्यथा .. .. .. }
नियमाच्च .. .. .. ३ ४ ७
निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च .. ३ २ २
निशि नेति चेन्न संबन्धात् .. .. ४ २ १९
नैतरोऽनुपपत्तेः .. .. १ १ १६
नैकस्मिन्दर्शयतो हि .. .. ४ २ ६
नैकस्मिन्नसंभवात् .. .. २ २ ३३
नोपमर्देनातः .. .. .. ४ २ १०
प
पञ्चवृत्तिर्मनोवद्व्यपदिश्यते .. २ ४ १३
पटवच्च .. .. .. २ १ २०
पत्यादिशब्देभ्यः .. .. १ ३ ४३
पत्युरसामञ्जस्यात् .. .. २ २ ३७
पयोऽम्बुवच्चेत्तत्रापि .. .. २ २ ३
परं जैमिनिर्मुख्यत्वात् .. .. ४ ३ १२
परमतः सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ३ २ ३२
परात्तु तच्छ्रुतेः .. .. २ ३ ४१
पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविप } ३ २ ५
र्ययौ .. .. .. }
परामर्शं जैमिनिरचोदना चापवदति हि .. ३ ४ १८
परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात्त्वनुबन्धः ३ ३ ५४
पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेषितत्वात् ॥ .. ३ ४ २३
पुंस्त्वादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् .. २ ३ ३१
पुरुषविद्यायामपि चेतरेषामनाम्नानात् .. ३ ३ २४
पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति बादरायणः .. ३ ४ १

वर्णानुक्रमसूची। १३
अ. पा. सूत्रं.
पुरुषाश्मवदिति चेत्तथाऽपि ॥ .. २ २ ७
पूर्वे तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् .. ३ २ ४२
पूर्ववद्वा . .. .. ३ २ ३०
पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्यात्क्रियामानसवत् ३ ३ ४६
पृथगुपदेशात् .. .. .. २ ३ २८
पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरादिभ्यः २ ३ १२
प्रकरणाच्च .. .. .. १ २ १०
प्रकरणात् .. .. .. \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ } १ ३ ६
,, ,, .. .. .. \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ } १ ४ ६
प्रकरणादसंनिहितत्वाच्च .. .. ४ ४ १८
प्रकाशवच्चावैयर्थ्यम् .. .. ३ २ १५
प्रकाशवच्चावैशेष्यम् .. .. ३ २ २५
प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् .. .. ३ २ २६
प्रकाशादिवन्नैवं परः .. .. २ ३ ४६
प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् .. ३ २ २९
प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ .. १ ४ २३
प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च
भूयः .. .. .. \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ } ३ २ २२
प्रतिज्ञाऽनुपरोधाच्च ॥ .. .. २ ४ ३
प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः .. १ ४ २१
प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छब्देभ्यः .. २ ३ ६
प्रतिषेधाच्च .. .. .. ३ २ ३१
प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् .. ४ २ १२
प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधाप्राप्तिरविच्छेदात् २ २ २२
प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः ४ ४ १९
प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्युपपत्तेः .. ३ १ ५
प्रदानवदेव हि तदुक्तम् .. ३ ३ ४४
प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥ .. ४ ४ १५
प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥ .. २ ३ ५३
प्रवृत्तेश्च .. .. .. २ २ २
प्रसिद्धेश्च .. .. .. १ ३ १७

१४ श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां—
अ. पा. सूत्रं.
प्राणगतेश्च . . . . . . ३ १ ३
प्राणवता शब्दात् . . . . . . २ ४ १६
प्राणभृच्च . . . . . . १ ३ ४
प्राप्तेश्चसमंजसम् . . . . . . ३ ३ १०
प्राणस्तथाऽनुगमात् . . . . . . १ १ २८
प्राणादयो वाक्यशेषात् . . . . १ ४ १३
प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ३ ३ १२
फ
फलमत उपपत्तेः . . . . . . ३ २ ३९
ब
बहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच्च . . ३ ४ ४३
बुद्ध्यर्थः पादवत् . . . . . . ३ २ ३४
ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् . . . . . . ४ १ ५
ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः . . ४ ४ ५
भ
भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात्तथाहि दर्शयति . . ३ १ ७
भावं जैमिनिर्विकल्पाम्नानात् . . ४ ४ ११
भावं तु बादरायणोऽस्ति हि . . १ ३ ३३
भावशब्दाच्च . . . . . . ३ ४ २२
भावे चोपलब्धेः . . . . . . २ १ १६
भावे जाग्रद्वत् . . . . . . ४ ४ १४
भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् . . १ १ २६
भूतेषु तच्छ्रुतेः . . . . . . ४ २ ५
भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् . . १ ३ ८
भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथाच दर्शयति . . ३ ३ ५९
भेदव्यपदेशाच्च . . . . . . १ १ १७
भेदव्यपदेशाच्चान्यः . . . . १ १ २१
भेदव्यपदेशात् . . . . . . १ ३ ५
भेदश्रुतेः . . . . . . २ ४ १९
भेदान्नेति चेन्नैकस्यामपि . . . . ३ ३ २

वर्णानुक्रमसूचिका । १५
अ. पा. सूत्रं.
भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत् . . २ १ १३
भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च . . ४ ४ २२
भोगेन त्वितरे क्षपयित्वाथसंपत्स्यते ॥ . . ४ १ १९
म
मध्वादिष्वसंभवादनधिकारं जैमिनिः . . १ ३ ३१
मन्त्रवर्णात् . . . . २ ३ ४४
मन्त्रादिवद्वाऽविरोधः . . ३ ३ ५८
महद्दीर्घवद्वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम् . . २ २ ११
महद्वच्च . . . . १ ४ ८
मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्च . . २ ४ २२
मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते . . १ १ १५
मायामात्रं तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् ३ २ ३
मुक्तः प्रतिज्ञानात् . . ४ ४ २
मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् . . १ ३ २
मुग्धेऽ

१६ श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां—
अ. पा. सूत्रं.
र
रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् .. .. २ २ १
रश्म्यनुसारी .. .. ४ २ १८
रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् .. २ २ .१५
रूपोपन्यासाच्च .. .. १ २ २३
रेतस्सिग्योगोथ .. .. ३ १ २८
ल
लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि .. ३ ३ ४५
लिङ्गाच्च .. .. ४ १ २
लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् .. .. २ १ ३४
व
वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि .. .. १ ४ ५
वाक्यान्वयात् .. .. १ ४ २०
वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च .. ४ २ १
वायुशब्दादविशेषविशेषाभ्याम् .. ४ ३ २
विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् .. .. २ १ ३२
विकल्पाविशिष्टफलत्वात् .. .. ३ ३ ६१
विकारावर्ति च तथाहि दर्शयति .. ४ ४ २०
विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् .. १ १ १३
विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः .. २ २ ४४
विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् .. ३ १ १८
विद्यैव तु निर्धारणात् .. .. ३ ३ ४८
विधिर्वा धारणवत् .. .. ३ ४ २०
विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च .. २ ३ १४
विप्रतिषेधाच्च .. .. २ २ ४५
विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् .. .. २ २ १०
विभागः शतवत् .. .. ३ ४ ११
विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् १ ३ २७
विवक्षितगुणोपपत्तेश्च .. .. १ २ २
विशेषं च दर्शयति .. .. ४ ३ १६
विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ .. १ २ २२.

वर्णानुक्रमसूची । १७
अ. पा. सूत्रं.
विशेषणाच्च ॥ . . . . . . १ २ १२
विशेषानुग्रहंच . . . . . . ३ ४ ३८
विशेषितत्वाच्च . . . . . . ४ ३ ८
विहारोपदेशात् . . . . . . २ ३ ३४
विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि . . . . ३ ४ ३२
वृद्धिहासभाक्त्वमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवम् ३ २ २०
वेधाद्यर्थभेदात् . . . . . . ३ ३ २६
वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः . . . . ४ ३ ६
वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् . . . . २ २ २९
वैलक्षण्याच्च . . . . . . २ ४ २०
वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः . . . . २ ४ २३
वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् . . १ २ २४
वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति २ १ ३५
व्यतिरेकस्तद्भावभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ३ ३ ५६
व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् . . २ २ ४
व्यतिरेको गन्धवत्तथा च दर्शयति . . २ ३ २७
व्यतिहारो विशिषन्ति हीतरवत् . . ३ ३ ३८
व्यपदेशाच्चक्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः २ ३ ३६
श
शक्तिविपर्ययात् . . . . . . २ ३ ३८
शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् १ ३ २८
शब्दविशेषात् . . . . . . १ २ ५
शब्दश्चातोकामचारे . . . . . . ३ ४ ३१
शब्दाच्च . . . . . . २ ३ ४
शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानान्नेति चेन्न तथा दृ- }
ष्ट्युपदेशादसम्भवात्पुरुषविधमपि चैनमधीयते } १ २ २६
शब्दादेव प्रमितः . . . . . . १ ३ २४
शमदमाद्युपेतः स्यात्तथापि तु तद्विधेस्तदङ्गत- }
या तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् . . } ३ ४ २७
शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते . . १ २ २०
शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् . . १ १ ३०
शास्त्रयोनित्वात् . . . . . . १ १ ३
३

१८ श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां—
| अ. | पा. | सूत्रं.
शिष्टेश्च . . . . . . . . | ३ | ३ | ६४
शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हि . . | १ | ३ | ३४
शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथान्येष्विति जैमिनिः . . | ३ | ४ | २
श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्स्मृतेश्च . . . | १ | ३ | ३८
श्रुतत्वाच्च . . . . . . | १ | १ | ११
” ” . . . . . . | ३ | २ | ४०
श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् . . . . | २ | १ | २८
श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च . . . . | १ | २ | १६
श्रुत्यादि बलीयस्त्वाच्च न बाधः . . . | ३ | ३ | ५०
श्रेष्ठश्च . . . . . . . . | २ | ४ | ९
स
संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि . . | ३ | ३ | ९.
संज्ञापूर्तिक्लृप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात् | २ | ४ | २१
संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहावरोहौ तद्गतिद- \ | ३ | १ | १४
र्शनात् /
संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच्च . . | १ | ३ | ३६
स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः . . | ३ | २ | ९
सङ्कल्पादेव च तच्छ्रुतेः . . . . | ४ | ४ | ८
सत्त्वाच्चावरस्य . . . . . . | २ | १ | १७
सन्ध्ये सृष्टिराह हि . . . . . . | ३ | २ | १
सप्त गतेर्विशेषितत्वाच्च . . . . | २ | ४ | ६
समानाचामृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य . . | ४ | २ | ७
समन्व्यारम्भणात् . . . . . . | ३ | ४ | ५
समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः . . | २ | २ | १३
समाकर्षात् . . . . . . . | १ | ४ | १६
समाध्यभावाच्च . . . . . . | २ | ३ | ३९
समान एवं चाभेदात् . . . . . | ३ | ३ | २०
समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधो दर्शना- \ | १ | ३ | ३०
त्स्मृतेश्च /
समाहारात् . . . . . . . | ३ | ३ | ६५
समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः . . | २ | २ | १८
सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति . . | १ | २ | ३१

वर्णानुक्रमसूचीका । १९
अ. पा. सूत्रं.
सम्पद्याविहाय स्वेन शब्दात् .. .. ४ ४ १
सम्बन्धादेवमन्यत्रापि .. .. ३ ३ २१
सम्बन्धानुपपत्तेश्च .. .. २ २ ३८
संभृतिद्युव्याप्त्यपि चातः .. .. ३ ३ २४
सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् .. १ २ ८
सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् .. .. १ २ १
सर्वथाऽनुपपत्तेश्च .. .. २ २ ३२
सर्वथापि तु तएवोभयलिङ्गात् .. ३ ४ ३४
सर्वधर्मोपपत्तेश्च .. .. २ १ ३८
सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् .. ३ ३ १
सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात् .. ३ ४ २८
सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् .. ३ ४ २६
सर्वाभेदादन्यत्रेमे .. .. ३ ३ ११
सर्वोपेता च तद्दर्शनात् .. .. २ १ ३१
सलिलवच्च तन्नियमः .. .. ३ ३ ४
सहकारित्वेन च .. .. ३ ४ ३३
सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्या- } ३ ४ ४६
दिवत् .. .. }
साक्षाच्चोभयाम्नानात् .. .. १ ४ २६
साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः .. .. १ २ २८
सा च प्रशासनात् .. .. १ ३ ११
सामीप्यात्तु तद्व्यपदेशः .. .. ४ ३ ९
साम्पराये तर्तव्याभावात्तथा ह्यन्ये .. ३ ३ २८
सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः .. ३ १ १२
सुखविशिष्टाभिधानादेव च .. .. १ २ १५
सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन .. .. १ ३ ४२
सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् .. .. १ ४ २
सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः .. ४ २ ९
सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः .. ३ २ ४
सैव हि सत्यादयः .. .. ३ ३ ३९
सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः .. .. ४ २ ४
स्तुतयेऽनुमतिर्वा .. .. ३ ४ १४

२० श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां—
अ. पा. सूत्रं.
स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् .. ३ ४ २१
स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत् .. .. ३ २ ३५
स्थानादिव्यपदेशाच्च .. .. १ २ १४
स्थित्यदनाभ्यां च .. .. १ ३ ७
स्थितिमाह दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने .. ४ ४ २१
स्पष्टो ह्येकेषाम् .. .. .. ४ २ १३
स्मरणाच्च .. .. .. ३ १ २३
स्मरन्ति च .. .. .. २ ३ ४७
” ” .. .. .. ३ १ १५
” ” .. .. .. ४ १ १०
स्मर्यते च .. .. .. ४ २ १४
स्मर्यतेऽपि च लोके .. .. ३ १ २०
स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति .. .. १ २ २५
स्मृतेश्च .. .. .. १ २ ६
” ” .. .. .. ४ ३ ११
स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यन- } २ १ १
वकाशदोषप्रसङ्गात् .. .. }
स्यादेकस्य ब्रह्मशब्दवत् .. .. २ ३ ५
स्वपक्षदोषाच्च .. .. .. २ १ ११
” ” .. .. .. २ १ ३०
स्वशब्दान्मानाभ्यां च .. .. २ ३ २३
स्वात्मना चोत्तरयोः .. .. २ ३ २१
स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽधिकाराच्च ३ ३ ३
स्वाप्ययसंपत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ४ ४ १६
स्वाप्ययात् .. .. .. १ १ ९
स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः .. .. ३ ४ ४४
ह
हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् .. .. २ ४ ७
हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात्कुशाच्छन्दस्तुत्युप- } ३ ३ २७
गानवत्तदुक्तम् .. .. }
हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् .. १ ३ २५
हेयत्वावचनाच्च .. .. .. १ १ ८

॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥
॥ ॐ ॥
॥ ब्रह्मसूत्रभाष्यम् ॥
श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं
⸻ ꕤ ⸻
( १ ) नारायणं गुणैस्सर्वै-
रुदीर्णं दोषवर्जितम् ।
॥ भाष्यदीपिका ॥
श्री जगन्नाथयतिविरचिता .
⸻ ꕤ ⸻
जिज्ञास्यं जन्मरक्षाक्षयनियतिमतिप्रत्यगज्ञानबन्ध-
श्रेयोदं शास्त्रगम्यं श्रुतिगतवचनैर्मुख्यवृत्त्याऽभिधेयम् ।
भैष्मीसत्यासमेतं बहुगुणवपुषं भीतिपूर्वार्द्दूरं
भक्तिश्रुत्यादिचिन्त्यं भजनपरगतिं भावये वेणुकृष्णम् ॥ १ ॥
अश्मस्तम्भात्समागत्य ताम्रतुण्डाभिहत्य यः ।
तं नौमि जगन्नाथं कण्ठोऽपात्तं नृकेसरी ॥ २ ॥
अनधीत्य महाभाष्यं यस्य व्याकृप्यनुग्रहात् ।
तमुपासे नृसिंहार्कं प्रत्यूहतिमिरापहम् ॥ ३ ॥
पूर्णबोधगुरून्वन्दे जयार्यान् व्यासदेशिकान् ।
रामचन्द्रगुरून्वार्यान् लक्ष्मीकान्तगुरूनपि ॥ ४ ॥
येनायं निरणायि मध्वगुरुसद्भाष्यप्रकाशाशयः
प्राखण्डि प्रतिवादिदर्शनगणः प्राबन्धि गुर्वर्णवः ।
शिष्येभ्यस्समदायि वित्तमुभयं प्रालम्भि विद्यासनं
सोयं श्रीरघुनाथतीर्थगुरुराट् शुद्धिं विदध्यान्मतेः ॥ ५ ॥
जयार्यरचितां टीकामनुसृत्य यथामति ।

२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ]
ज्ञेयं गम्यं गुरुंश्चापि
जगन्नाथाख्ययतिना क्रियते भाष्यदीपिका ॥ ६ ॥
क्वचिद्भाष्यविवृत्यैव टीकार्थोऽपि विविच्यते ।
तत्त्वप्रदीपतात्पर्यचन्द्रिकायुक्तमार्गतः ॥ ७ ॥
(१) परमानन्दाद्यात्मकस्य परमात्मनः प्रतिबिम्बतया स्वत-
श्चिदानन्दाद्यात्मकस्य जीवस्य अनाद्यविद्याकामकर्मदिनिमित्तबन्ध-
ध्वंसाय निखिलजीवजडात्मकात् प्रपञ्चात् परमार्थतोऽत्यन्तभिन्नत-
या निखिलगुणोदारतया निरस्तसमस्तदोषतया परमपुरुषमवगमयि-
तुं सकलसदागमानां प्रवृत्तिरिति तत्त्वम् । यदाहुः—
अदुःखमितरत्सर्वं जीवा एव तु दुःखिनः ।
तेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा प्रवर्तते ॥
इति । ‘प्रवर्तते’ दुःखप्रहाणसाधनं परमात्मानं प्रतिपादयतीत्य-
र्थः । तेषां चार्थनिर्णयाय ब्रह्मसूत्राणि चकार भगवान् बादरायणः ।
तानि च पटलपिहितनयनवत् यथावदर्थावेत्तृभिः अविद्याख्यपटलपि-
हितनयनपङ्कोकससदृशैः अन्यैरन्यथाव्याख्यातानि यथावद्व्याचिख्या-
सुर्भगवान्‌आनन्दतीर्थाचार्यः समङ्गलस्यैव सफल

[ अधि - १. सू - १. ] दीपिकासहितम्. ३
नत्वा सूत्रार्थ उच्यते ॥
य इति वा, अराणामाश्रयो न भवतीति वा, विषयतया नरविशेषसं-
बन्धिज्ञानाश्रय इति वा, अरविधुरमुक्ताश्रय इति वा योगेनोत्कृष्टगुण
वाचक इत्युक्तं भवति । तेन नारायण एव शास्त्रार्थ इति प्रदर्शितम् ।
अनेनैव विशेषणचतुष्टयेन वन्द्यताप्रयोजकानि बहुगुणत्व-निर्दोषत्व-
शास्त्रज्ञेयत्व-शास्त्रगम्यत्वानि चोक्तानि ॥
यद्वा—अत्र नारायणमित्यादिपदपञ्चकेन समुद्रशायित्वस-
र्ववसनोत्कर्षब्रीडाज्ञानादिगुणैरूच्चत्व-सम्यग्दोषकर्षण-प्रकृष्टद्युतिमय-
त्व-ज्ञानिनः प्रति प्राप्तिनिरोधरहितत्वाख्यनिमित्तपञ्चकयुतेन नारा-
यणवासुदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धाख्यमूर्तय उच्यन्ते; तासामेतच्छा-
स्त्राध्यायपादेषु प्रतिपिपादयिषितेतत्त्वात् । तथा च ‘नारायणं नत्वा गु-
णैरुदीर्णं नत्वा दोषवर्जितं नत्वा’ इत्यादिका तत्त्वप्रदीपिकोक्तयोजना
द्रष्टव्या ॥
‘गुरोर्नाम न गृह्णीयाच्छिष्यो भार्या पतेरपि’ इति वचनाद्गुरोर्ना-
म नाग्रहीदाचार्यः । न च ‘गुरून् नारायणशब्दवाच्यान् नारायणपदेनै-
व गुरुनाम चोवाच, आसमन्तात् सो विशिष्ट एव हि व्यासः’ इति
तत्त्वदीपिकाविरोध इति वाच्यम्; गुरुदेवतयोर्वास्तवभेदविवक्ष-
या तदुपपत्तेः, योगरूढव्यासकृष्णाद्यसाधारणनामविवक्षयैवमुक्तत्वा-
त् । गुरुत्वनिमित्तशास्त्रप्रभवत्व-शास्त्रसंप्रदायप्रवर्तकत्व-साक्षादुप-
देशकत्वाख्यप्रकारबाहुल्यात् गौरवाद्वा बहुमानार्थं वा बहुवचनप्रयो-
गः । यद्यपि गुरुर्व्यासः, इष्टदेवताऽपि स एवेति न तयोर्भेदः, तथाऽ-
पि विशेषानुग्रहार्थं पृथङ्नतिरिति । एवं स्वस्य गुरुदेवतयोः भेदे अरु-
चिसूचनार्थोऽपिशब्दः । तथा च - ‘अपि’ तथाऽपि गुरुदेवताभेदाभावे-
ऽपीत्यर्थः । तत्त्वप्रदीपकृत्तु अपिशब्दात्सूत्रकारमपीत्याह । तस्यापि
विशेषानुग्रहार्थं पृथङ्नतिरित्येवाभिप्रायः । यद्वा — ‘अपिशब्दः विशे-
षणान्तरसमुच्चयार्थः, तद्विवरणमस्येत्यादि’ इति सुधोक्तरीत्या गुणपू-
र्णत्वोपपादकजगज्जन्मादिकारणत्वादिरूपानुक्तविशेषणान्तरसमुच्चया-
र्थोऽपिशब्दः ॥
अनेनैव श्लोकेन श्रोतृप्रवृत्त्यङ्गभूताः शास्त्राधिकारिविषयप्रयोज-
नसंबन्धाश्च शिष्यशिक्षार्थं सूचिता भवन्ति ॥

४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ]
( २ ) द्वापरे सर्वत्र ज्ञाने आकुलीभूते तन्निर्णयाय ब्रह्मरुद्रे-
न्द्रादिभिरर्थितो भगवान्नारायणो व्यासत्वेनावततार ।
( ३ ) अथेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारेच्छूनां तयोरगमविजानतां
( २ ) ननु ब्रह्मसूत्राणां प्रामाण्ये सत्येव प्रेक्षावदुपादेयत्वम्, प्रा-
योऽस्य प्रामाण्यप्रयोज्यत्वात् । सत्येव तस्मिन् प्रतीतिकार्थनिरासेन
यथावद्व्याख्येयत्वं संभवति । प्रामाण्यमेव कथमित्याशङ्क्य आप्तिमूल-
त्वादिनैवेति परिहारमभिप्रेत्य वक्तृश्रोतृप्रसङ्गदोषाभावरूपाप्तिमूल-
त्वोपपादनाय सूत्रागतिक्रममाह – 'द्वापरे' इत्यादिना । द्वावेव धर्म-
पादौ पराववशिष्टौ यस्मिन्युगे, द्वाभ्यां युगाभ्यां परस्मिन्नुत्तरस्मिन्
युगे इति वा

[अधि - १. सू - १. ] दीपिकासहितम्. ५
तज्ज्ञापनार्थं वेदममुत्सन्नं व्यञ्जयंश्चतुर्धा व्यभजत्,
'इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारेच्छूनां' इष्टप्राप्तिश्चानिष्टपरिहारश्च ताविच्छूना
म् । तत्त्वप्रदीपेरीत्या अप्राप्तसुखप्राप्तिदुःखपरिहारेच्छूनावतामिति वा ।
मोक्षस्य पुरुषार्थतासमर्थनार्थं वादिविप्रतिपत्तेः तत्स्वरूपनिरूपणार्थं
चैवमुक्तम् । अन्यथा मुमुक्षूणामित्येव ब्रूयात् । नैतावताऽलं 'आत्य
न्तिक' इति चोपस्कर्तव्यम् । 'तद्योगं' तयोरुपायविशेषं निवृत्तधर्मे
परापरतत्त्वज्ञानरूपं 'अविजानतां' अजानानां सज्जनानां 'तज्ज्ञाप
नार्थं' इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारोपायज्ञापनार्थं । 'उत्सन्नं' अपपाठादिना
तिरोहितं 'वेदं चतुर्धा' — 'व्यभजत्' इत्यावर्तते, 'ततः प्रागेव वि
भक्तं' इति

६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ]
चतुर्विंशतिश्चैकशतधा सहस्रधा द्वादशधा च ।
(४) तदर्थनिर्णयाय ब्रह्मसूत्राणि चकार ।
(५) तच्चोक्तं स्कान्दे—
स एव पञ्चधा जातो द्वापरं प्राप्य वै युगम् ।
उत्सन्नस्स कलिं प्राप्य वेदः प्रायेण सर्वशः ॥
इत्यथर्वणभाष्योदाहृतस्मृतौ कृतयुगे वेदैकत्वस्य त्रेतायां त्रैवि-
ध्यमात्रस्य द्वापरे पञ्चविधत्वस्य चोक्तेः, तथा सर्वस्यापि वेदस्य क-
लावेवोत्सादोक्तेः, अत्र तु 'वेदमुत्सन्नं' इत्यनेन त्रेतायुगे चतुर्धावि-
भागस्य द्वापर एवोत्सादस्य चोक्तेर्विरोधो भाति । तथाऽपि अव्यक्त-
मूलराश्यपेक्षया वेदैक्योक्तेः सम्भवात्, त्रेतायुगे प्राचुर्येण भगवद्वि-
ज्यासाधनत्वविवक्षया त्रैविध्योक्तावपि वस्तुत अथर्वणाख्यप्रकारा-
न्तरसत्त्वस्य अनिषेधेन विधान्तरस्यापि सत्त्वसंभवात्, द्वापरे अपौ-
रुषेयस्य वेदस्य चतुर्विधत्वेऽपि पौरुषेयैरितिहासपुराणादिभिः सह प-
ञ्चविधत्वस्यापि सम्भवात्, बाहुल्येन सर्वैः प्रकारैर्वेदस्य कलावुत्सा-
देऽपि व्यासावतारात्पूर्वं द्वापरेऽप्यपपाठादिरूपोत्सादस्य सम्भवात्
अविरोधः ॥
(४) एवमुपोद्घातमुक्त्वा प्रकृतमाह—'तदर्थनिर्णयाय' इति ।
तेषां सर्वेषां अर्थः तं उपक्रमादियुक्तिभिर्निर्णतुमित्यर्थः । 'ब्रह्म-
सूत्राणि' ब्रह्म वेदः, तदर्थः परब्रह्म वा, तस्य सूत्राणि तत्स्वरूप-
निर्णायिकानीत्यर्थः । गीताभाष्ये तु ब्रह्मसूत्राणि शारीरकसूत्राणीति रू-
ढिरप्युक्ता । अत्र द्वापर इत्यादिना ब्रह्मसूत्राणि चकारेत्यन्तेन वक्तु-
र्व्यासस्य नारायणावतारत्वोक्त्या प्रमादाज्ञानादिदोषाभावसाधनात्,
तत्राप्रयोजकत्वशङ्कायाश्च भगवत्त्वोक्त्या परिहृतत्वात्, ब्रह्मादीना-
मर्थितत्वोक्त्या च श्रोतृदोषाभावस्य वक्तरि तन्निमित्तविप्रलम्भाभाव-
स्य चोक्तत्वात्, 'ज्ञान आकुलीभूते तन्निर्णयाय' इत्यनेन अज्ञाननिर्ह-
रणस्य प्रसक्तत्वेन प्रसङ्गदोषाभावस्य तत एवानपहासस्य चोक्तत्वा-
दाप्तिमूलता दर्शिता भवति । 'ब्रह्मसूत्राणि' इत्यनेन ब्रह्मपरश्रुतिव्या-
ख्यानरूपत्वात् श्रुतिमूलत्वं, न्यायव्युत्पादकत्वाद्युक्तिमूलत्वं च सू-
चितम् । तथा च सिद्धं ब्रह्मसूत्राणां प्रामाण्यमिति भावः ॥
(५) उक्तमेवार्थं प्रमाणेन स्थापयति — 'तच्च' इति । 'च' शब्द

[ अधि - १. सू - १० ] दीपिकासाहितम् ७
नारायणाद्विनिष्पन्नं ज्ञानं कृतयुगे स्थितम् ।
किञ्चित्तदन्यथा जातं त्रेतायां द्वापरेऽखिलम् ॥
( ६ ) गौतमस्य ऋषेशापाज्ज्ञाने त्वज्ञानतां गते ।
एवार्थे । तथा च - यदस्माभिः 'द्वापरे' इत्यादिनाक्तं तत् स्कान्दपु
राणोक्तमेवेति भावः । न केवलमस्माभिः किन्तु स्कान्दे चोक्तमिति
समुच्चये वा 'च' शब्दः । तथोक्तं तत्त्वप्रदीपे - यद्यप्याचार्यः स्वो
क्तार्थे स्वयमेव प्रमाणं, सर्वज्ञत्वादविप्रलम्भकत्वात् । तथाऽपि स्का
न्दे चोक्तमिति प्रौढवादं करोतीति । 'न केवलमस्माभिः' इति प्रमे
यदिपेऽपि । किमुक्तमित्यतस्तत्पठति - 'नारायणात्' इति । तदुपदे
शादित्यर्थः । 'ब्रह्मादिद्वारा' इति शेषः । यद्वा - उत्पत्त्याद्यष्टके ज्ञा
नस्य प्रविष्टत्वात् तस्य नारायणजन्यत्वोपपत्तिः । 'निष्पन्नं' उत्पन्नं
'अखिलं' सगुणत्वादिसर्वविषयकमित्यत्रापि सम्बध्यते । 'ज्ञानं' स
म्यग्ज्ञानं 'स्थितं' यथोत्पन्नं तथैव संशयाद्यनास्कन्दितमेव स्थितम् ।
'सत्सु' इति शेषः । ज्ञानविषये संशयादिकं नाभूदिति फलितार्थः ।
'त्रेतायां' युगे 'तत्' ज्ञानं 'किञ्चित्' विषये 'अन्यथाजातं' इदमदो वे
ति पूर्वोक्तसंशयविषयतां अन्यदेवेति मिथ्याज्ञानविषयतां च प्राप्तमि
त्यर्थः । अत्र द्वापरवत् त्रेतादिरप्यष्टाविंशो ग्राह्यः । द्वापरे युगे अखि
लं सर्वविषयं तदन्यथा जातमित्यन्वयः ॥
( ६ ) ननु कालप्रयुक्तमन्यथात्वं चेत् द्वापरयुगे भागद्वयस्यैवान्य
थात्वं युक्तं, न तु सर्वस्येत्यतो विशेषकारणं चाह - 'गौतमस्य' इ
ति । 'तु' शब्दश्चार्थः शापे विशेषकारणत्वस्य ज्ञाने वा सम्यक्त्व
स्य द्योतकः । तथा च गौतमस्य ऋषेः शापाच्च ज्ञाने गुणपूर्णत्वादि
सम्यग्ज्ञाने अज्ञानतां नेदं तत्त्वज्ञानमिति तत्त्वज्ञानभिन्नत्वप्रकारकप्रती
तिविषयतां संदेहविषयतां च गते प्राप्ते सति, ज्ञानविषये सम्यग्ज्ञानवि
रुद्धसंशयविपर्ययविषयतां गते सतीति यावत् । 'ब्रह्मरुद्रपुरस्सराः'
तदादयो 'देवाः' 'सङ्कीर्णबुद्धयः' अज्ञानादिमिश्रज्ञानिनः यद्विषये
ज्ञाने जातं पुनस्तद्विषयगतप्रकारेषु अज्ञानसंशयादिमन्तः सन्तः 'श
रण्यं' तत्र साधुं शरणेषु रक्षकेषु अग्र्यम् 'अनामयं' प्रमाणलक्षणटी
कोक्तरीत्या अत्र आमयपदं रोगवाचकं दोषान्तरोपलक्षकं तथा च नि

तु भवान्" = "May you, sir, revive her!"
Look at line 27:
"तु भवान् इत्येवमनुतापिनं तमभिलप्यापसरतेत्युक्त्वा हेरम्बोऽम्बि"
YES!
Line 26 ends with: "तामु...जीवय"
Line 27 starts with: "तु भवान्"!
"तामु[ज्]जीवयतु भवान्"!
The verb is definitely "उज्जीवयतु"!
With 'ताम्' (accusative of तद्, referring to the cow):
ताम् + उज्जीवयतु = तामुज्जीवयतु!
Now, why does 'ज्जी' look strange?
Let's look closely at 'तामुज्जीवय':
Is it 'तामुज्जीवय'?
Wait, what are the exact letters printed?
Let's inspect: 'ता', 'म' with 'ु' ('मु'), then:
Wait, is there an extra letter?
Look at:
ता (1)
मु (2)
Then a glyph: it looks like 'रु' or 'ज्'?
Then 'जी'? No, wait!
Could it be 'तामुज्जीवय'?
Wait, look at the glyphs:
ता | मु | [?] | जी | व | य
Let's count characters in line 26:
त (1) तो (2) ह (3) र (4)

[अधि - १. सू - १०.] दीपिकासहितम्. ९
(७) तैर्विज्ञापितकार्यस्तु भगवान्पुरुषोत्तमः ।
अवतीर्णो महायोगी सत्यवत्यां पराशरात् ।
उत्सन्नान्भगवान्वेदानुज्जहार हरिःस्वयम् ।
चतुर्धा व्यभजत्तांश्च चतुर्विंशतिधा पुनः ।
शतधा चैकधा चैव तथैव च सहस्रधा ।
कृष्णो द्वादशधा चैव
(८) पुनस्तस्यार्थवित्तये ।
त्ससौ मुनिस्तद्धत्याऽघात् विमुक्तश्च। अत एव गोदावरीति तस्याः सं
ज्ञा समजनि। अथ विनायकचेष्टितं प्रतिबुध्य ऋषिभ्यश्चुक्रोध, अ
शपच्च गौतमः यदस्मदन्ननिमित्तज्ञानबलादेते गां निरमंस्त तत् ज्ञा
नमपैत्विति ॥
(७) देवैः प्रार्थितो भगवान् किमकरोदित्यत आह — 'तैः' इ
ति । 'तुः' अवधारणे । 'महायोगी' मुनिरूपः महाशक्तिर्वा ।
'पुरुषोत्तमः' क्षराक्षरचेतनाभ्यां उत्तमो 'भगवान्' नारायणः 'तैः'
स्वशरणागतिं प्राप्तैरेव देवैः 'विज्ञापितकार्यः' सन् विज्ञापितं प्रति
पादितं अवतारादिरूपं कार्यं यस्य सः, रूपेण 'महायोगी' नाम्ना कृ
ष्णः 'पराशरात् सत्यवत्यामवतीर्णः' इत्यन्वयः । अवतारानन्तरिकप्र
योजनमाह — 'उत्सन्नान्' इति । 'स्वयं' साक्षात् 'हरिः' 'भगवान्'
ज्ञानादिगुणशाली व्यासः 'उत्सन्नान्' अपपाठादिना तिरोहितान्
'वेदान्' 'स्वयमेव' अन्योपदेशमन्तरेण 'उज्जहार' उच्चारणेन व्यक्ती
चकार । तांश्च प्रागेव चतुर्धा विभक्तान्वेदान् पुनः 'चतुर्धा व्यभजत्'
चतुर्भागानकरोत् । एकैकं च भागं 'पुनः' चतुर्विंशत्यादिशाखारूपे
ण ऋग्वेदं 'चतुर्विंशतिधा', यजुर्वेदं 'एकशतधा' एकोत्तरशताख्यैक
प्रकारेण, सामवेदं 'सहस्रधा' अथर्वणवेदं 'द्वादशधा च' व्यभज
दित्यर्थः । भगवत्त्वस्य मुख्यत्वज्ञापनाय 'भगवान्' इति पुनरुक्तिः ।
'एव' शब्दाः प्रकाराधिक्यव्यवच्छेदकाः । 'च' शब्दाः प्रकाराणां
परस्परसमुच्चायकाः ॥
(८) प्रकृतमाह — 'पुनः' इति । पूर्वेणैवास्यान्वयः । यद्वा - उ
त्तरेणाप्यन्वयः । वेदविभागानन्तरं इत्यर्थः । 'तस्य' वेदस्य 'अर्थ
वित्तये' अर्थज्ञानाय । वेदानां बहुत्वेऽपि अर्थस्यैकत्वात्तद्विवक्षया ता
२