पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ४. सू - १८. ] दीपिकासहितम्. ९३७

त्किञ्चिन्नाचरेन्न सुरां पिवेन्न पलाण्डुं भक्षयीत न भृ-
शं वदेन्न विस्मरेदात्मानं सोमं पिवेद्धुतशेषेण वर्तये-
त' ( ) इत्युक्ताचारपरामर्शेन विधिबन्धव-
प्याचरणमिति योजना । नन्वस्य पक्षस्य मनुष्यविषयत्वात्कथं मनु-
ष्याणां 'विधिनियता मनुष्याः' इत्युक्तिः, विधिबन्धवर्जितत्वविधि-
नियतत्वयोरेकत्र विरोधादिति चेन्न, विहितानामकरणेऽधःपातहेतु-
प्रत्यवायाभावाद्विधिबन्धवर्जितत्वं, अकरणे प्रत्यवायमात्रफलह्रासादे-
र्भावाद्विधिनियतत्वमित्येवं तयोरेकत्राविरोधात् । न च सदाचारस्य
स्वेच्छयाऽऽचरणे मनुष्याणां चतुर्मुखसाम्यप्रसङ्ग इति वाच्यम् । स
र्वे विधय इच्छायां सत्यां विहितं कार्यमित्येव चतुर्मुखं प्रति प्रवर्तन्ते,
न त्ववश्यं कार्यमित्येव । इतरान् प्रति तु सत्यामसत्यां चेच्छायां वि-
हितं कार्यमेव, अकरणे फलह्रासप्रत्यवायादेः सत्त्वादित्येवं प्रवर्तन्त
इति विशेषसत्त्वात् । अनेन जैमिनिपक्षे तत्त्वप्रदीपरीत्या 'येन केन'
इत्यस्य येन केन सन्ध्योपास्त्यादिसदाचारेणेत्यर्थः । स्यादिति विधौ
लिङ् । तस्य कामतो नियमेन वर्तेतेत्यर्थः । एवं 'कामचाराः कामभ-
क्षाः कामवादाः' इत्यस्य सन्ध्योपास्तिदेवप्रणामाग्निहोत्रहोमादीन्
कामत एव चरन्ति निषिद्धानि नाचरन्तीति कामचाराः । कामत ए-
व सोमादिभक्षणात् सुराद्यभक्षणात्कामभक्षाः । कामत एव वेदानां
शब्दतोऽर्थतश्चावर्तनादन्यभाषणवर्जनात् कामवादा इत्यर्थ उक्तो भव-
ति । अनेन—'कामचाराः, येन स्यात्' इति शब्देनोच्यमानः काम-
चारस्तस्यैव 'प्रातरुत्थाय' इत्युक्ताचारस्यैवानन्दाभिवृद्ध्यर्थे काम-
चारः 'कामत एव' स्वेच्छयैव नियमेनाचरणमेव पर्यवस्यति, न तु
निषिद्धप्रवृत्तेरपि, न वा विधिबन्धेन, न वा सत्कर्ममध्ये कस्य चिद्
नाचरणम् । न चात्राचारानुक्तिदोषः । यतोऽयं शब्दस्तस्यैव 'प्रातरु-
त्थाय' इत्यादिश्रुतिस्मृत्युक्ताचारस्यैव सत्कर्मण एव 'परामर्शे' येन
केनेति सर्वनाम्ना आचारादिपदेन च ग्रहणं विदधाति, न निषिद्धस्या-
पीति जैमिनिः मन्यत इति सूत्रखण्डार्थ उक्तो भवति । श्रुतावुत्थाये-
त्यनन्तरं शौचदन्तधावनस्नानादिकं कृत्वेत्यपि ग्राह्यम् । सन्ध्याशब्दा-
र्थमाह—ब्रह्मैवेति । सन्ध्यामुपासते जना इति यत् 'तद्ब्रह्मैव' एतद्वि-
षयो ब्रह्मैवेत्यर्थः । अनेन सन्ध्याकाले सम्यग्ध्येयत्वात् सन्ध्याशब्दवा-
च्यस्य परब्रह्मणो मन्त्रैरुपस्थानमेव सन्ध्योपास्तिरित्युक्तं भवति । 'दे-
११८