पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

२४० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३.]
सर्वोपसंहारवचनविरोधात् ॥ १८ ॥
―――※―――
११. अधिकरणम् ॥
( १ ) सू-ॐ ॥ कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ १९ ॥
'अलौकिकास्तस्य गुणा ह्युपास्या अलौकिकं मुक्ति
ब्दस्य सर्वगुणाभिधायकत्वमुक्तं तत् तथा स्यादेव ब्रह्मादीन् प्रति ।
कुतः ? अस्य वाक्यस्य 'अवधारणात्' अयोगव्यवच्छेदकावधारण
युक्तत्वात्, नान्यान् अल्पान् प्रति । कुतः ? अन्ययोगव्यवच्छेदकावधा
रणात् । अतो विभ्रमकत्वाभावात् नौकानुपपत्तिरिति सूत्रार्थ उक्तो
भवति । तत्त्वप्रदीपरीत्या तु—यत्त आत्मेत्यस्य अनुपसंहारमात्रेणान-
र्थक्यमुक्तं तत्सत्यं युक्तमेव । कुतः ? तस्य सर्वोपसंहारेऽपि मानत्वात् ।
तत्कुतः ? अवधारणात् 'आत्मेत्येव' इति सर्वगुणपूर्ण इत्येवेत्ययोग
व्यवच्छेदकावधारणादिति सूत्रखण्डार्थः ॥ १० ॥
॥ इति अन्वयाधिकरणम् ॥
―――※―――
११. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणेऽलौकिकगुणानामेवोपसंहार्यत्वं समर्थ्यते ।
लौकिका एव गुणा उपसंहृत्य ध्यातव्या नालौकिकास्तेषां पूर्वमननु
भूतत्वेन ध्यानकालेऽप्रतीतेरिति प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्यति—
कार्येति ॥ मुक्तिकार्यत्वाख्यानात् ध्यानकार्यभूताया मुक्तेरलौकिक
त्वाख्यानादिति हेतुवाक्यार्थमभिप्रेत्य तत्सूचितां श्रुतिं दर्शयति—
अलौकिका इति । अलौकिका एवेत्यर्थः । 'तस्य' हरेः । कुत इत्यतो
हेतुमाह—अलौकिकमिति । 'अस्य' उपासनस्य 'मुक्तिकार्ये' का
र्यभूता मुक्तिः 'अलौकिकं' अलौकिकी । कार्यानुसार्युपासनस्यैव क
र्तव्यत्वनियमादिति हेतुसूचको हिशब्दः । इति कार्याख्यानादिति ।
इति श्रुतौ कार्यस्य मोक्षस्यालौकिकत्वोक्तेः ध्यानकार्यत्वोक्तेश्चेत्यर्थः ।
अनेन सूत्रे कार्याख्यानादिति मध्यमपदलोपी समासः, आ ख्यानादि
त्याङ्प्रश्लेषो वा । आङोऽर्थस्तु सम्यक्त्वमलौकिकत्वपर्यवसितं, का
र्यपदं भावप्रधानमावर्तनीयं चेति सूचितम् । अपूर्वमिति प्रतिज्ञाभाग
मन्वयेतिपदाकर्षणेन श्रुत्यनुसाराद्वचनविपरिणामेन चोपास्या इति
पदाध्याहारेण व्याचष्टे—अन्यत्रेति । ब्रह्मणोऽन्यत्र लोके इत्यर्थः । 'म