पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १. सू - ३. ] दीपिकासहितम्. ७४५
अनादिमनोगतान् संस्कारान् स्वेच्छामात्रेण प्रदर्श-
यति । नान्येन साधनेन । सम्यगनभिव्यक्तत्वात् ।
(५) ब्रह्माण्डे च—
मनोगतांस्तु संस्कारान् स्वेच्छया परमेश्वरः ।
प्रदर्शयति जीवाय स स्वप्न इति गीयते ॥
यदन्यथात्वं जाग्रत्त्वं सा भ्रान्तिस्तत्र तत्कृता ।
अनभिव्यक्तरूपत्वान्नान्यसाधनजं भवेत् ॥ इति ॥ ३ ॥
त्यनेन सन्ध्यस्येश्वरकर्तृकत्वेनाबाधितप्रमाविषयत्वात्सत्यत्वमेवेति सू-
चितम् । कुतोऽस्य वासनामयत्वं, बाह्यकारणकत्वं किं न स्यादित्या-
शङ्कोत्तरत्वेन प्रवृत्तं तुशब्दमवधारणार्थमभिप्रेत्य तस्य बुद्ध्या विविक्त-
मायाशब्दार्थेनान्वयं प्रदर्श्य तद्व्यावर्त्यं च दर्शयति—नेति । आन्तर-
वासनादन्येन 'साधनेन' मृदादिरूपबाह्यकारणेन न प्रदर्शयति न त-
दुपादानीकृत्य सन्ध्यं सृजतीत्यर्थः । कुतो नेत्यतस्तत्र हेतुत्वेन का-
र्त्स्न्यर्थेनेत्यंशं योजयति—सम्यगिति । जागरितार्थवत्स्वाप्नानां सम्यग-
भिव्यक्तिरहितस्वरूपत्वादित्यर्थः । अनेन सन्ध्यं 'मायामात्रं तु' मा-
याभ्यामेव निर्मितं, न बाह्यकारणकम् । कुतः 'कार्त्स्न्येन' सम्यगनभि-
व्यक्तस्वरूपत्वात् । यत एवमतो नोपादानाद्यभावेन सन्ध्यस्य सृष्ट्य-
भावः शङ्क्य इति सूत्रयोजना दर्शिता भवति ॥
(५) सूत्रार्थे स्मृतिसम्मतिं च दर्शयति—ब्रह्माण्डे चेति ॥ अव-
धारणार्थस्तुशब्दः स्वेच्छयेत्यनेन सम्बध्यते । तेन बाह्यसाधनव्यावृ-
त्तिः । 'संस्कारान्' तदुपादानकार्थान् तानुपादानीकृत्य स्वनिर्मितं स-
न्ध्यमिति शेषो वा । स इति । यत्प्रदर्शनं यत्प्रयोज्यज्ञानमर्थश्च स इ-
त्यर्थः । ननु स्वप्नोत्थितस्याविद्यमानानेव करितुरगादीनहमपश्यमि-
त्यनुभवात् कथमुत्पत्तिस्स्वाप्नस्योच्यत इत्यत आह—यदिति । 'तत्र'
स्वाप्नपदार्थेषु 'यज्जाग्रत्त्वं' अहं जाग्रत् जाग्रदिदमिति प्रतीतं यज्जाग्र-
त्त्वं जागरानुभूतपदार्थैरेकत्वं घटादीनां मृदाद्युपादानकत्वं जलाहरणा-
द्यर्थक्रियाकारित्वं चेत्यादि तस्य यतोऽन्यथात्वं बाध्यत्वं 'तदन्यथा-
त्वं' अन्यथा बाध्यमिति केचित् । अतस्तत्प्रतीतिरेव भ्रान्तिर्न स्वप्नप्र-
तीतिः । न च जाग्रत्त्वप्रतीतेः भ्रान्तित्वे मानाभाव इत्यतो विषयान्यथा-
त्वमेव तत्र मानम्, न पृथङ्मानं गवेषणीयमित्याह—सा च त-
९४