पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

७२२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ]
नासौ नीचोच्चतां याति पश्यत्येव प्रभुत्वतः ॥
इति भागवततन्त्रे ॥ १७ ॥
१४. अधिकरणम् ॥
( १ ) ‘अथैतयोः पथोर्न कतरेण च तानीमानि क्षुद्रमिश्राण्य
सकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्वेत्येत
तृतीयं स्थानम्’ ( छा. ५-१०-८. ) इति गतिस्वात-
त्कार इति गीताभाष्यप्रमेयदीपविरोधः । अत्रोभयत्राभिमानरूपसम्ब-
न्धेन स्वीयतया सुखादिसाक्षात्कारो भोग इत्युक्तत्वादिति वाच्यम् ।
अस्य लक्षणान्तरपरत्वात्, एवकारेण च केवलसाक्षात्कारव्यावर्तना-
त् । एवं जीवस्वरूपभूतसाक्ष्यनुभवप्रयोज्यत्वात् तयोरीश्वरे चाऽभा-
वान्नासौ दुःखभुगिति । ततः किमित्यत आह—नेति । ‘असौ’ ईश्व-
रः ‘पश्यति’ दुःखादिकं सर्वं, तथा च दुःखादिसाक्षात्कारमात्रस्य
भोगत्वाभावान्नीचोच्चतायारेव भोगत्वात्तयोश्च दुःखादिविषयकजीव-
स्वरूपभूतसाक्ष्यनुभवप्रयोज्यत्वादीश्वरे तदभावे तयोरप्यभावात् स-
र्वगत्वेऽपीश्वरस्य न दुःखभोग इति भावः । जीवसहभूतस्यापीश्वर-
स्य दुःखादिसाक्षात्कार एव, न तु भोग इत्यत्र हेतुमाह—प्रभुत्वत
इति । भागवततन्त्र इत्यस्य सर्वे पश्यतीत्याद्युक्तमित्यध्याहृतेना-
न्वयः ॥ १३ ॥
॥ इति तत्राप्यधिकरणम् ॥
१४. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे जीवानां गतिस्वातन्त्र्यं निराक्रियते । पूर्वप-
क्षयति—अथेति ॥ इतीत्यनन्तरं छन्दोगश्रुताविति शेषः । गतिः मार्ग-
रूपं फलम् । तत्र स्वातन्त्र्यमित्यर्थः । ‘भूतानां’ जीवानां ‘प्रतीयते’
प्रतिपाद्यते यत इति शेषः । अस्य अतोऽस्त्येव भूतानां गतिस्वातन्त्र्य-
मित्यनुवृत्तसाध्येनान्वयः । श्रुतौ गच्छन्तीति शेषः । तथा च ‘अथ’
यदि ‘एतयोः पथोः’ ‘तद्य इत्थं विदुः ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्यु-
पासते तेऽर्चिषमभिसम्भवन्ति....अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तम-
त्युपासते ते धूममभिसम्भवन्ति’ ( छा. ५-१०-३. ) इति पूर्ववाक्ये प्र-
कृतयोर्ज्ञानिकर्मिप्राप्ययोरर्चिरादिधूमादिमार्गयोर्मध्ये सिद्धान्तरीत्या