पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि-४. सू - ४. ] दीपिकासहितम्. ६९७
सह गच्छन्तीति सिद्धम् ॥ ३ ॥
*
४. अधिकरणम् ॥
( १ ) सू-ॐ ॥ अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥ ॐ ॥ ४ ॥
'यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं प्रा
णः' (बृ. ५-२-१३.) इत्यादिश्रुतेः न प्राणानां जीवेन
सह गतिरिति चेत्—
करणानि चेत्यर्थः । आमोक्षमिति भावः ॥ ३ ॥
॥ इति प्राणगत्यधिकरणम् ॥
❖
४. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे प्राणानां जीवेन सह गतिः समर्थ्यते । सूत्र ए
व पूर्वपक्षस्योक्तत्वात् तदुपन्यस्य पूर्वपक्षांशं तावद्व्याचष्टे—अग्न्या
दीति ॥ बृहदारण्यके 'यत्रास्य' इत्यादावग्न्यादीन् प्रति प्राणानां ग
तिश्रुतेरित्यर्थः । आदिशब्देन 'चक्षुरादित्यं मनश्चन्द्रमसं दिशः श्रोत्रम्'
(बृ. ५-२-१३.) इत्यादिर्गृह्यते । पूर्वपक्षहेतुभागं व्याख्याय नेत्यस्यावृत्त्या
प्राणगतेरित्यस्यानुवृत्त्या च लब्धं साध्यं दर्शयति—नेति । प्राणानामि
न्द्रियाणां जीवेन सह गमनं नेति । अनेन पूर्वहेतोरसिद्धिरुक्ता भवति ।
'यत्र' यदा मरणकाले 'मृतस्य' म्रियमाणस्य 'अस्य' पुरुषस्य जी
वस्य सम्बन्धिनी 'वाक्' वागिन्द्रियमग्निमप्येति । 'वातं' वायुं 'प्रा
णः' श्वासादिरूपो जडवायुस्तदभिमानी मुख्यप्राणश्च प्राप्नोति । 'श्रो
त्रं' एकेन रूपेण 'दिशो' दिग्देवानप्येतीत्यर्थः । अत्र विष्णोस्तत्तद्दे
वानां चैकांशेन जीवं त्यक्त्वा स्वस्वमूलरूपप्राप्तिः, अंशान्तरेण तु जी
वेन सह गमनमभिप्रेतम् । यथोक्तमैतरेयभाष्ये—
म्रियमाणमिमं जीवं वासुदेवादिदेवताः ।
त्यक्त्वा भागेन गच्छन्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम् ॥ इति ॥
तथा बृहद्भाष्ये—
आकाशाख्यं स्वरूपं तु विष्णुस्तद्बुद्धि संस्थितः ।
भागतोऽभागतश्चैताननुयाति जनार्दनः ॥
इति । पूर्वपक्षे तु सामस्त्येन गतिः श्रुत्यर्थः । न च मुख्यप्राणस्या
८८