पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १४. सू - २९. ] दीपिकासहितम्. ५९३
'भिन्नोऽचिन्त्यः परमो जीवसङ्घात्पूर्णः परो जीवसङ्घो
ह्यपूर्णः । यतस्त्वसौ नित्यमुक्तो ह्ययं च बन्धान्मोक्षं
तत एवाभिवाञ्छेत्' इति सोपपत्तिककौशिकश्रुते
र्भिन्न एव जीवः ॥ २८ ॥
( ३ ) सू—ॐ ॥ तद्गुणसारत्वात्तु तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत् ॥ ॐ ॥ २९ ॥
ज्ञानानन्दादिब्रह्मगुणा एवास्य यतः सारः स्वरूपम्
भिन्नो जीव इत्यपि सुवचत्वादवधारणानुपपत्तिरित्यतः सोपपत्ति
केति हेतुविशेषणमदायि । विरुद्धधर्माधिकरणत्वरूपयुक्तियुक्तेत्य
र्थः । सावधारणस्य पृथगिति साध्यपदस्यार्थो भिन्न एवेति । स्वात्मने
तिप्रकृतपरमात्मन इति शेषः । ज्ञ इत्यस्य अनुवृत्तपदस्यार्थो जीव इ
ति । श्रुतिसूत्रयोः प्रतिज्ञावाक्यादित्वेऽपि हेतुगर्भा प्रतिज्ञाऽपि उपप
त्तिज्ञापिकेति प्रमाणलक्षणोक्तेरनियमपक्षमाश्रित्य हेतुगर्भप्रतिज्ञैवेह
प्रदर्शिता । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । यतः 'परः' परमात्माऽचिन्त्यः
साकल्येन 'जीवसङ्घात्' जीवसमुदायात् 'परमः' उत्तमः पूर्णः गु
णैः । जीवसङ्घस्तु चिन्त्यः परमत्वावधिभूतोऽपूर्णश्च 'हि' प्रसि
द्धः । किञ्च—यतोऽसौ हरिर्नित्यमुक्तः, अयं जीवश्च संसरति बन्धान्मो
क्षं 'ततः' परमादेव स्वस्याभिवाञ्छति 'हिः' प्रसिद्धम् । अतो जी
वविरुद्धधर्मत्वात् ततो भिन्न एवेति श्रुत्यर्थः । यद्यपि श्रुतावीश्वरध
र्मिकाभेदस्यैव श्रवणात् 'जीवैक्यं परमात्मनः' इत्यनुव्याख्याने तथै
वोक्तत्वाच्च ईश्वरो जीवाद्भिन्न इति प्रतिज्ञातव्यम् । तथाऽपि जीवपेटि
कात्वादेकवित्तिवेद्यतया विरुद्धधर्मोक्तिद्वारा जीवधर्मिकभेदस्यापि श्रु
त्युक्तत्वादेवमुक्तम् । अत एव सुधायां—यतो विष्णुः जीवात् जीवश्च
विष्णोः पृथगिति साध्यनिर्देशः कृतः ॥
( ३ ) नन्वेवं सति 'तत्त्वमसि' इत्याद्यद्वैतश्रुतेर्निर्विषयतयाऽप्रामा
ण्यं स्यादित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—तदिति ॥ ज्ञाना
नन्दादिब्रह्मगुणा एवेत्युक्त्या अभेदेत्युक्त्या च तदिति तच्छब्दद्वये
न स्वात्मनेतिप्रकृतस्य परमात्मनः परामर्शः, तस्य गुणास्तद्गुणा इ
ति विग्रहः, तद्गुणशब्दस्तद्गुणसदृशगुणपरः, द्वितीयतच्छब्दो भावप्र
धान इति च सूचितम् । अस्येत्यनेन ज्ञस्येति विपरिणतपदस्य सूत्रेऽ
नुवृत्तिस्सूचिता । न चायोग्यस्य जीवस्य ज्ञानानन्दादिगुणाभाव इति
७५