पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

४१० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - १. ]
( ३ ) तासां चेतरेभ्यो विशिष्टं सामर्थ्यमनुगतिश्च सर्वत्र ।
अतस्तासां सर्वमुक्तं युज्यते ॥ ६ ॥
( ४ ) सू—ॐ ॥ दृश्यते च ॥ ॐ ॥ ७ ॥
तासां सामर्थ्यं महद्भिः ।
व्यपदिश्यत इत्यनन्तरं यत इति शेषः, अस्यात इति वक्ष्यमाणेना
न्वयः ॥
( ३ ) ननु तथाऽपि नाभिमानिदेवता नाम सन्ति, तासामदेहत्वे
वचनकर्तृत्वायोगात् । सदेहत्वेऽभिमन्यमानव्यापित्वे च दर्शनप्रस
ङ्गात् । अभिमन्यमानैकदेशवृत्तित्वे चाभिमानिरहितप्रदेशवदन्यदेश
स्यापि विनैव ता अवस्थानापपत्तेर्वैयर्थ्यापातादिति युक्तिविरुद्धत्वादि
त्याशङ्क्य तदुत्तरत्वेन विशेषेत्यादिसूत्रखण्डं व्याचष्टे—तासामिति ॥
देवतेत्येकवचनान्ते प्रकृतेऽपि ‘दृश्यन्ते मुनिभिः’ इति स्मृतौ बहुव
चनप्रयोगात्तासामित्युक्तम् । आद्यश्चशब्दस्तुशब्दार्थो यत इत्यर्थे च।
द्वितीयो विग्रहसमुच्चये, नासत्त्वमिति साध्यसमुच्चये च । तथा च य
तः ‘तासां’ देवतानां ‘सर्वत्र’ स्वस्वाभिमन्यमाने ‘अनुगतिः’ व्याप्ति
र्विग्रहश्चास्ति । अतः नोक्तयुक्तिविरोधेनासत्त्वं वाच्यम् । न चोपल
म्भप्रसङ्गः । यतस्तासां ‘इतरेभ्यः’ चेतनेभ्यो ‘विशिष्टं सामर्थ्यं’ अ
दर्शनानुकूलोऽन्तर्धानशक्तिविशेषोऽत इति योजना । विशिष्टमित्यनेन
विशिष्यते अतिशीयतेऽनेनेति व्युत्पत्तिमाश्रित्य विशेषपदार्थ उक्तो
भवति । सामर्थ्यमिति सूत्रे शेषोक्तिः । सन्तु देवताः, प्रकृते किमा
यातमित्यत ‘अभिमानिव्यपदेशः’ इत्यनेनोक्तहेतोर्योग्यसाध्यमध्याहृ
त्य दर्शयति—अत इति । यतोऽत्र श्रुतौ मृदादिशब्दैस्तदभिमानिदेव
ता व्यपदिश्यन्ते, अतस्तासां चेतनत्वेन श्रुतावुक्तं ‘सर्वं’ वचनकर्तृ
त्वादिकं युज्यतेऽतो न युक्तिविरुद्धो वेदोऽतो नाप्रमाणमतस्तत्रोक्तं ज
गत्कर्तृत्वं विष्णौ युक्तमेवेति योजना ॥
( ४ ) नन्वप्रामाणिकदेवतातत्सामर्थ्यकल्पनापेक्षया वेदाप्रामाण्य
कल्पनमेव वरं लाघवात् । न च ‘मृदब्रवीत्’ इत्यादिवेदेन तत्सिद्धि
रस्तत्प्रामाण्ये विवादादित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रं पठित्वा तच्छेषं पूरय
ति—दृश्यते चेति ॥ ‘तासां’ पृथिव्याद्यभिमानिदेवतानाम् । अत्रापि
बहुवचनं स्मृत्यनुसारेणेति ध्येयम् । ‘सामर्थ्यं’ शक्तिः । सामर्थ्यमि
त्यनेन विशेष इति प्रथमान्तपदस्य बुद्ध्या विविक्तस्येहानुवृत्तिस्सूचि