पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १. सू - ३. ] दीपिकासाहितम्. ३५१
( १२ ) सू—ॐ ॥ तदधीनत्वादर्थवत् ॥ ॐ ॥ ३ ॥
विष्णौ मुख्यप्रवृत्तिनिमित्तवति विद्यमानेऽव्यक्तादिशब्दवाच्यतया स-
म्भवति सति तत्परित्यागेन 'अमुख्यं' अमुख्यप्रवृत्तिनिमित्तवत्प्रधा-
नाद्येव वाच्यतया गृहीतुं न युक्तमित्यर्थः ॥
( १२ ) नन्वस्त्वेवं विष्णावेवाव्यक्तादिप्रातिपदिकानां मुख्यता ।
तथाऽपि 'अव्यक्तात्पुरुषः परः' इत्यादावव्यक्तादिशब्दैर्न तस्य वा-
च्यत्वेन गृहीतिर्युक्ता । तथा सति 'महतः परमव्यक्तम्' (कठ.३-११.)
इति महत्परत्वश्रुतेः तथा 'अव्यक्तात्' इत्यवरत्वाक्षेपकावधित्ववाचि-
पञ्चमीश्रुतेः, तथा 'सोऽवरः' इति साक्षादवरत्वश्रुतेः, तथा 'जीवा
एव तु दुःखिनः' 'कार्यकारणबद्धौ' (मां. २ - ११.) इति दुः-
खित्वबद्धत्वादिश्रुतीनां च 'निरनिष्टो निरवद्यः' इत्यादिप्रमाणविरोधेन प-
रमात्मन्यसम्भवादर्थकत्वात् तासां नैरर्थ्यापातात् । अतो बाधकाद्व्य-
क्तादिशब्दैरमुख्यमपि प्रधानाद्येवावश्यं वाच्यतया ग्राह्यमित्याशङ्कां प-
रिहरत्सूत्रं पठति-तदधीनत्वादिति ॥ 'दर्शयति च' इत्यतश्चशब्दानुवृ-
त्ति तच्छब्दस्य विपरिणतस्यानुवृत्तिं तदित्यस्यावृत्तिं तस्मिन्नधीनं त-
दधीनं तत्स्वामिकं तस्याधीनमिति वा तस्य भावस्तत्त्वं तस्मादिति वि-
ग्रहं च अभिप्रेत्य व्याचष्टे-तदधीनत्वादिति ॥ चो निमित्तसमुच्चये । आ-
दिशब्देन परत्वपुरुषत्वावरत्वादीनां ग्रहणम् । सप्तम्यर्थे षष्ठी । एवका-
रोऽर्थवदित्यनेनापि सम्बध्यते । अव्यक्तत्वादिकं परावरत्वादिकमिति
द्वितीयादिशब्दस्य प्रत्येकमन्वयः । अत्र प्रथमादिशब्देन गुणवाचिसर्व-
शब्दो गृह्यते । द्वितीयादिशब्देन दोषवाच्यशेषशब्दः । यद्यपि दोषवाच-
कशब्देन एकस्यैव ग्रहणात् गुणवाचकशब्देनाप्यव्यक्तशब्द एव ग्रा-
ह्यो, न परशब्दोऽपि गुणान्तरस्य दोषान्तरवदादिशब्देनैव ग्रहणसम्भ-
वात् । तथाऽपि निरूपकत्वेनैव परशब्दग्रहणादविरोधः । अव्यक्त-
त्वादिकमित्यावर्त्तते । तत्र चैकं वाचकशब्दोपलक्षकम् । नान्यस्येत्येव
शब्दार्थः । तथा च न केवलं तेषामव्यक्तत्वपरत्वपुरुषत्वजीवत्वादि-
नां प्रकृतिजीवादिनिष्ठगुणापेक्षया निरवधिकानां तस्मिन्नतिसूक्ष्मत्वस-
र्वोत्तमत्वपुरुषत्वादिगुणोपेते परमात्मनि सत्त्वादेव 'तदव्यक्तत्वादि-
कं' अव्यक्तत्वादिगुणवाचिशब्दजातं 'अर्थवत्' गुणिनि किञ्चिद्गु-
णाभिधायकत्वेन अभिधेययुक्तम्, किं नामाव्यक्तस्थं तद्रूपम् । अ-