पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ५. सू - १८. ] दीपिकासहितम्. २०१
सू — ॐ ॥ अन्तर्याम्यधिदेवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ॥ ॐ ॥ १८ ॥
'यं पृथिवी न वेद, यः पृथिव्या अन्तरः' (बृ. ५-७-
३.) इत्यादिना अधिदेवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् वि-
ष्णुरेवान्तर्यामी ।
(५) स हि 'न ते विष्णो जायमानो न जातः' (ऋ. ७-
९९-२.) 'स योऽतोऽश्रुतोऽगतोऽमतोऽनतोऽदृष्टोऽवि-
म, अत्रोक्तान्तरत्वस्यैव सौत्रधर्मशब्दार्थत्वात्, न तु 'पृथिव्यामन्तरः'
इति वाक्यम् । अत्रत्यान्तरशब्दस्य विविक्तार्थत्वेन तदुक्तार्थस्याहेतु-
त्वात् । तथा च तदुदाहरणं न प्रकृतोपयुक्तम् । तथापि तत्प्रतीकत्वे-
नोदाहृतमित्यदोषः । आदिशब्देन प्रकरणत्रयवाक्यं गृह्यते । अधिदै-
वादिषु । प्रकरणेष्विति शेषः । प्रकरणं नाम एकप्रमेयप्रतिपादकानेक-
वाक्यानि । तत्र 'यः पृथिव्यां तिष्ठन्' इत्याधिदैवतप्रकरणम् । 'यस्स-
र्वेषु भूतेषु तिष्ठन्' इत्याधिभूतप्रकरणम् । 'यः प्राणे तिष्ठन्' इत्याध्या-
त्मप्रकरणम् । सूत्रे भाष्ये चाधिदैवेत्युक्त्या पृथिव्यादीनां जडत्वेन
तदविदितत्वं सर्वस्यापि सम्भवतीति शङ्का वारिता । अत्रोक्तानां पृ-
थिव्यादीनां अधिदैवत्वेन चेतनत्वात् 'प्राणे' इति श्रुतौ प्राणशब्दः प्रा-
णवायुदेवतापरः, सैव प्रमेयदीपरीत्या प्राणेन्द्रियदेवता । अधिदेवा-
दिष्वित्यनेकप्रकरणग्रहणेन न केवलमेकत्र तद्धर्मोक्तिः, किन्तु — बहु-
षु स्थलेष्विति सूचितम् । अनुवृत्तस्य तदित्यस्यार्थमाह — विष्णुरेवे-
ति । तदित्यस्य न पुंसकत्वेऽपि अन्तर्यामीत्युद्देश्यसमर्पकसौत्रपदानु-
सारेण विष्णुरेवेति व्याख्यातम् । अनेन 'एष त आत्मा' (बृ.५-७-३.)
इत्युक्तान्तर्यामी स विष्णुरेव । कुतः ? अधिदेवादिषु प्रकरणेषु 'तद्ध-
र्मव्यपदेशात्' तस्य विष्णोः धर्मस्य अविदितत्वान्तरत्वादेः 'यं पृथि-
वी न वेद' इत्यादिनाक्तत्वादिति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥
(५) अविदितत्वादेः कुतो विष्णुधर्मत्वमित्यत आह — स हीति ॥
'सः' विष्णुः । 'इत्यादिना' वाक्येनेति शेषः । आदिपदेन 'दिव्यो देव ए-
को नारायणः' (सुबाल.७.) इत्युपक्रम्य 'यस्य पृथिवीशरीरं यः पृ-
थिवीमन्तरः सञ्चरन् यं पृथिवी न वेद एष सर्वभूतान्तरात्मा अपह-
तपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः' इत्युपसंहृत्याधीतं श्रुत्यन्तरं गृह्य-
ते । 'अविदितः' साकल्येनाज्ञातः 'अन्तरः' अन्तःस्थित्वा रमण-
कृत्प्रसिद्ध इति शेषः । चः समुच्चये । 'न ते' इति वाक्यं च ते देव-
२६