पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

२०० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - २ . ]
( २ ) तत्र च ' एतदमृतम् ' ( छा. ४-१५-१. ) इत्युक्तममृत
त्वमुच्यते । स च ' यस्य पृथिवी शरीरम् ' इत्यादि
ना सर्वात्मकत्वात् प्रकृतिस्तत्तज्जीवो वा युक्तः ।
( ३ ) न हि विष्णोः पृथिव्यादिशरीरत्वमङ्गीक्रियते इति ।
( ४ ) अत आह—
( २ ) पूर्वाधिकरणतद्विषयवाक्यसङ्गतिं दर्शयति—तत्रेति ॥ इय
मत्र तत्त्वप्रदीपोक्ता योजना—' यः पृथिव्यां तिष्ठन् ' इत्यादिवाक्येष्व .
न्तर्याम्युच्यते । तत्र तद्वाक्येष्वेव तस्मिन्नेवान्तर्यामिणि ' एतदमृतमे
तदभयम् ' इति पूर्वेणोदाहृतच्छान्दोग्यवाक्येऽक्षिपुरुषस्योक्तममृत
त्वं ' एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ' इत्यनेन उच्यते इति । अनेन बृह
दारण्यकोक्तान्तर्यामिणि विष्ण्वन्यत्वाक्षेपमुखेन तदुक्तामृतत्वस्याप्य
न्यनिष्ठत्वं सम्पाद्य तस्य पूर्वाधिकरणोक्ताक्षिस्थत्वस्य विष्णुत्वसाध
कत्वाक्षेपात्पूर्वेणाक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता भवति । ततः किमित्यतः सयु
क्तिकं पूर्वपक्षयति—स चेति । चशब्दो हेतुसमुच्चये । आदिपदेन ' य
स्यापः शरीरम् ' इत्यादेः सङ्ग्रहः । तच्छब्दस्य विपरिणामेन हेतुवा
क्येन सम्बन्धः । आत्मशब्दः स्वरूपशरीरोभयार्थः । तथा च सोऽन्त
र्यामी जडचेतनोभयरूपा प्रकृतिः पृथिव्यादितत्तज्जीवो वा युक्तः ।
कुतः ? श्रौतशरीरशब्दस्य इदं पूर्वपक्षशरीरमित्यादाविव स्वरूपार्थ
त्वात् । जडप्रकृतेश्च सर्वोपादानत्वेन सर्वात्मकत्वात् । चित्प्रकृतेश्च
सर्वाभिमानित्वेन सर्वात्मकत्वात् पृथिव्यादिजीवस्य पृथिव्यादिसर्वश
रीरत्वादिति योजना ॥
( ३ ) ननु यथा प्रकृत्यादिलिङ्गेन तेषामन्तर्यामित्वं तथा अमृतत्व
लिङ्गेन विष्णोस्तत्किं न स्यादित्यत आह—न हीति ॥ पृथिव्यादि श
रीरं यस्य स तथोक्तः, तस्य भावस्तत्त्वं त्वप्रत्ययापाठे त्वन्वयः ऋ
जुः । अङ्गीक्रियते । सिद्धान्तिनेति शेषः । तस्य पृथिव्यादिजडाभिन्न
चिच्छरीरत्वादिति हिशब्दाभिप्रायः । तथा च—सैद्धान्तिकलिङ्गापे
क्षया पूर्वपक्षलिङ्गस्य निरवकाशतया बलवत्त्वादनेन तस्य बाधान्ना
न्तर्यामी विष्णुरिति भावः ॥
( ४ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ इत्यादिना
वाक्येन इति शेषः । तत्र यद्यपि सौत्रव्यपदेशपदेन अभिप्रेतं ' य पृ
थिवीं न वेद यः पृथिवीमन्तरो यमयति ' इति वाक्यमेवोदाहर्तव्यम् ।