पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

१०८२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - ४. ]
६. अधिकरणम् ॥
(१) सू—ॐ ॥ सङ्कल्पादेव च तच्छ्रुतेः ॥ ॐ ॥ ८ ॥
न तेषां भोगादिषु प्रयत्नापेक्षा । 'स यदि पितृलोक-
कामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरस्समुत्तिष्ठन्ति'
६. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे मुक्तस्य सङ्कल्पमात्रसाध्यभोगः समर्थ्यते ।
तत्र मुक्तानां भोगादिषु तत्तदुपायसाध्यसाधनापेक्षाऽवश्यकीति पूर्व-
पक्षे सिद्धान्तयत्सूत्रं पठति—सङ्कल्पादेवेति ॥ अत्र चशब्दो निपा-
तत्वेनानेकार्थत्वात् नञर्थः सन् पूर्वपक्षनिवृत्तिरूपार्थमाह । तत्त्वप्रदी-
परीत्या एवशब्दो वा एतमर्थमाहेत्याशयेन तमर्थं दर्शयति—न तेषा-
मिति । 'तेषां' मुक्तानां भोग इष्टानुभवः । आदिपदेन तत्त्वप्रदीपरी-
त्या सौत्रचशब्दार्थभूता निष्ठा परमा गृह्यते । प्रयत्नापेक्षेति । तत्तदु-
पायसाध्यसाधनापेक्षेत्यर्थः । प्रयत्नापेक्षेत्यनन्तरं किन्तु सङ्कल्पादेव
तत्सिद्ध्यतीति वाक्यशेषः । एवं सूत्रेऽपि । कुत एतदित्यतः प्रवृत्तं तच्छ्रु-
तेरिति हेतुपदं सा च सा श्रुतिश्चेति विग्रहं तच्छब्दस्य सङ्कल्पादेवे-
त्येतद्रूपपरामर्शित्वं चाभिप्रेत्य श्रुत्युदाहरणपूर्वं व्याचष्टे—स यदी-
ति । आदिपदेन 'तेन पितृलोकेन महीयते । अथ यदि मातृलोकका-
मो भवति' इत्यारभ्याम्नातं 'यं यमन्तमभिकामो भवति यं कामं का-
मयते सोऽस्य सङ्कल्पादेव समुत्तिष्ठति तेन सम्पन्नो महीयते' इत्यन्तं
समग्रवाक्यं गृह्यते । 'स यदि' इतिच्छान्दोग्यश्रुतेरयमर्थः—'सः'
मुक्तो यदि पितॄणां विष्णुलोको भूयात् तदनन्तरं तदवलोकोऽपि म-
म भूयादिति 'पितृलोककामः' तदपेक्षो भवति । तदा 'अस्य' मुक्तस्य
'सङ्कल्पात्' अपेक्षावशादेव अस्य पितरः 'समुत्तिष्ठन्ति' स्वयोग्य-
साधनमापाद्य संसारान्मुक्ताः सन्तः पुरस्स्थिता भवन्ति । ततश्च
'तेन पितृलोकेन' तद्दर्शनेन 'सम्पन्नो' युक्तः सन् 'महीयते' स्वा-
वरैः पूज्यत इति । एवमन्यान्यपि वाक्यानि व्याख्येयानि भवन्ति ।
अत्र पित्रादयः स्वरूपपित्रादयो विवक्षिताः ते च चरमशरीरपित्राद-
य एव 'चरमे तु यथा निजम्' इति वचनात्ते च योग्या एवेति सं-
प्रदायविदः । उपसंहरति—यं यमिति । 'अन्तं' देशमवसानं निर्णयं
वा । 'कामं' काम्यम् । इति सूत्रे तदिति व्यस्तं समस्तं चावर्तते । त