पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

९८४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - ३. पा - ४.]
ब्रह्मणस्पते ब्रूहि तेभ्यः कदाचित्' (ऋ.२-२३-१६.) ॥
अथोपशमेनोपरता मनुष्याः
ये धर्मिणो ब्रूहि तेभ्यः सदा नः ।
आदेवानामोहते विप्रयो हृदि
बृहस्पते न परः साम्नो विदुः ॥ (ऋ.२-२३-१६.)
इति ॥
ति ज्ञानमेषामस्ति ते रामिणः तस्मान्निष्क्रान्ताः तस्य विमुखाः निरा-
मिणः भगवदुत्तमत्वाज्ञानिनः, निरो निषेधार्थत्वात् निरामिणस्तदज्ञा-
निनः प्रत्युत तस्य जीवरूपत्वज्ञानेन तन्नीचतावेत्तृत्वात्तद्विरोधिनः ।
यद्वा—रामो रमणमस्यास्तीति रामी भगवान् तस्मान्निष्क्रान्ताः तस्य
विमुखाः निरामिणः, अत एव तस्य रिपवः 'अन्नेषु' अन्नादिषु भोगे-
ष्वेव 'जागृधुः' आकांशां चक्रुः । आकांक्षावन्त इति यावत् । ते 'अ-
भिद्रुहस्पदे' अभितो द्रोहस्य विष्णुवैष्णवद्रोहफलस्य नित्यनिरतिश-
यदुःखस्यास्पदे आकरे तमसि स्थातुं योग्या भवन्तीति शेषः । यतोऽ-
तस्तेभ्यः स्तेनेभ्योऽस्मान् मा वोचः न ह्यस्मच्छ्रवणवान् दुःखमर्ह-
तीति भावः । एवमेषां एतद्वासुदेवाख्यं परं ब्रह्म न, अपरं तदपरं ज-
गच्च नास्ति, किन्तु 'किञ्च' यत्किञ्चित् निर्गुणं ब्रह्म 'नैकं' एकविधभि-
न्नं सदसद्विलक्षणं अनिर्वाच्यं च जगदभिमतं 'तेभ्यो' ब्रह्मस्तेनेभ्यो
'नः' अस्मान् मा ब्रूहि । अथ किं नाम ? हे 'बृहस्पते' 'वाग्घि बृहती'
(छा.१-२-११.) इति श्रुतेः बृहत्या वाचः पते वायो ये 'शमेन' विष्णु-
निष्ठया 'उप' समीपे तस्मिन्नेव 'रताः' मनुष्याः मननशीलाः 'धर्मिणो'
निष्कामकर्मिणः ये च देवानां 'वयः' नपुंसकं पदमेतत् । वरं नियाम-
कं च ब्रह्म हृदि वि आ ओहते व्योहते वहन्ति । सर्वत्र समत्वात् 'सा-
म्नो' विष्णोः सकाशात् 'परः' परं उत्तमं च न विदुः तेभ्यो नः अ-
स्मान् सदा ब्रूहीति । ऐतरेयभाष्ये तु 'तदेव' सामैव वासुदेवादिरू-
पेण 'हृदा' स्वेच्छया 'ओहते' प्राप्नोति सर्वमिति ओहते इत्येतत् भ-
गवद्विषयतया व्याख्यातम् । यद्यपि भाष्योदाहृतऋग्द्वये पूर्वोत्तरार्ध-
योरेव पाठः सांव्यावहारिकः । तथाऽपि 'मा नस्स्तेनेति पूर्वासु ह्यूनता
दृश्यतेऽर्थतः' इति ऋग्भाष्योक्तेः मध्यगतं 'येषां नैतत्, अथोपशमेन'
इत्यर्धर्चद्वयमवान्तरवेदे अन्तर्हितं मूलवेदे पठितमिति ध्येयम् । इती-
त्यस्य निषिद्धमित्यनेनान्वयः ॥