पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ५. सू - ४०. ] दीपिकासहितम्. ९६५

बभूवुस्तस्माद्धा अप्येतर्हि सुप्तो भूर्भूरित्येव प्रश्वसित्य
भूरित्यसुरास्ते ह पराबभूवुः ' (ऐ. आ. २-१-८.) इति
देवासुराणां भावाभावश्रुतेश्च ।
( ११ ) देवानां भूतिरित्येव मनो विष्णौ स्वभावतः ।
असुराणामभूतिस्त्वेनैतन्नेयमतोऽन्यथा ॥
देवाः शापाभिभूतत्वात्प्रह्लादाद्या बभूविरे ।
त्मानं 'भूतिः' ज्ञानैश्वर्यादिभूतिप्रदः तद्रूप इति उपास्ति चक्रिरे । ते
न भूतिमन्तो बभूवुः । सुधायां तु मुक्ता इति शेष इत्युक्तम् । तस्माद्दे
वानां भूतिरित्युपासकत्वादेव 'एतर्हि' अद्यापि सर्वदेवोत्तमः 'सु
प्तः' सुप्तजनेषु स्थितो वायुः 'भूर्भूरित्येव' ज्ञानैश्वर्यादिरूपस्तत्प्रदश्चे
त्येव 'प्रश्वसिति' प्रश्वसनियमपूर्वकं स्तौति । 'अभूतिः' अस्माक
मनैश्वर्यहेतुरतद्रूप इति 'असुराः' अयोग्या उपासते । अतस्ते 'परा
बभूवुः' भूत्यादिगुणहीना नित्यनिरयं प्राप्ता बभूवुरित्यर्थः । इति श्रुते
रित्यन्वयः । भावाभावशब्दाभ्यां भूत्यभूती तथोपासनं च गृह्यते । त
था च तं भूतिरित्येवंरूपेण देवासुराणां परस्परविपरीतस्य भूतित्वे
नाभृतित्वेनोपासननियमस्य भूत्यभूतिरूपतत्फलनियमस्य च श्रुतेरि
त्यर्थः । अन्यथा स न स्यादिति भावः । चशब्दः पूर्वोक्तश्रुतिसमुच्चये ॥
( ११ ) ननु प्रह्लादादीनां दैत्यानामेव सम्यग्ज्ञानतत्फलयोर्दर्शना
त्ते देवानामेवेत्येतत्कथमित्यतः उक्तार्थे स्मृतिं चाह-देवानामिति ॥
यतो देवानां विष्णौ स्वभावतो भूतिरित्येव मनः स्यात् । तेषां तथैवो
पासनं स्यादिति यावत् । अतः फलमपि तथैव स्यादिति शेषः । असु
राणां 'अभूतित्वेन' तद्विषय एव मनः स्यात् । फलमपि तादृशमेव
स्यात् । अत एव तदुपासनं फलं च । 'अतः' उक्तात् 'अन्यथा' अ
नियतधर्मिकतया 'नेयं' ज्ञेयं नेत्यर्थः । तथा च प्रह्लादादीनां भूतित्वे
नोपासकत्वान्न दैत्यत्वमिति नोक्तनियमभङ्ग इति भावः । तर्हि देवा
नां तेषां प्रह्लादादिभावः किन्निबन्धन इत्यत आह-देवा इति । 'शापा
भिभूतत्वात्' शापेन तिरोहितस्वभावत्वादित्यर्थः । 'अतो' देवत्वा
देव 'तेषां' प्रह्लादादीनां 'सुगतिः' सम्यग्ज्ञानतत्फले । 'अन्यथा'
कारणान्तरात् 'व्यत्ययः' उक्तस्यान्यथाभावो न भवेदित्यर्थः । केचि
त्तु- 'अतो' देवत्वात् 'अन्यथा' दैत्यत्वेन निमित्तेन उक्तस्य व्यत्य