पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

९६४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ]
( १०) सू-ॐ ॥ तद्भूतस्य तु तद्भावो जैमिनेरपि नियमात्
द्रूपाभावेभ्यः ॥ ॐ ॥ ४० ॥
असुरजातेरेवासुरत्वं देवजातेरेव देवत्वं जैमिनेरपि
सिद्धमेव । 'नासुरा दैवीं न देवा आसुरीं न मनुष्या
दैवीमासुरीं च गतिमीयुरात्मीयामेव जातिमनुभव
न्ति' ( ) इति नियमश्रुतेः । 'नासुराणां दै
वं रूपं न देवानामासुरं न चोभयं मनुष्याणां यो यद्रू
पः स तद्रूपो निसर्गो ह्येष भवति' ( ) इत्य
तद्रूपत्वश्रुतेः । 'तं भूतिरिति देवा उपासांचक्रिरे ते
(१०) जैमिनिमतेनापि स्वरूपाभिभवो नेत्येतमर्थं समर्थयत्सूत्रं
पठति - तद्भूतस्येति ॥ अत्र तच्छब्दो देवासुरनरपरामर्शकः । भूतश
ब्दः स्वाभावरूपजात्यर्थकः । यद्वा - तदिति भावप्रधानं, भूतशब्दः प्रा
प्तौ, तुशब्दोऽवधारणे । तद्भावस्तत्त्वम् । सिद्धमिति शेषः इत्याशयेन
तद्भूतस्य तु तद्भावो जैमिनेरपीति प्रतिज्ञांशं व्याचष्टे - असुरेति । अ
सुरजातेरिति बहुव्रीहिः । जातिः स्वभावः । तथा चासुरस्येत्यर्थः । दे
वजातेरित्यप्येवमेव व्याख्येयम् । उपलक्षणमेतत् । मनुष्यजातेरेव म
नुष्यत्वमित्यपि द्रष्टव्यम् । यद्यप्यभ्यर्हितत्वात् देवजातेरेव देवत्वमि
ति प्रथमं वक्तव्यम् । तथाऽपि श्रुत्यनुसारेणैवमुक्तम् । जैमिनेरपीति ।
न केवलं व्यासस्येत्यपेरर्थः । अनेन पुरुषार्थादिनय इवात्र व्यवस्थितं
विकल्पो नास्तीति सूचितम् । केन हेतुना जैमिनेस्तत्सिद्धिरित्यतो
नियमेत्याद्युक्तं सूत्रे । तत्र नियमादिशब्दस्तच्छ्रुतिलक्षकः । तद्रूपं प्रा
ग्विद्यमानस्वभावः, तन्नेत्यतद्रूपं, भावप्रधानमेतत् । अभावशब्दो भा
वस्याप्युपलक्षक इति भावेन तमंशं व्याचष्टे - नासुरा इति । 'असु
राः' अयोग्याः 'दैवीं गतिं' देवस्वभावं 'नेयुः' न प्राप्नुवन्ति । एवं
देवा मनुष्याश्च स्वस्वान्यगतिं न यन्ति । किन्त्वात्मीयां स्वीयामेव 'जा
तिं' स्वभावमनुसृत्य भवन्तीत्यर्थः । रूपमिति । रूप्यते निरूप्यते व्या
वर्त्यते वस्त्वनेनेति रूपं सम्यग्ज्ञानादिधर्मः । यो जनो यद्रूपो यल्लक्ष
णोपेतः स तद्रूप एव । कुतः ? 'हि' यस्मात् 'एषः' सम्यग्ज्ञानादि
धर्मः 'निसर्गः' स्वभावो भवतीत्यर्थः । 'देवाः' योग्याः 'तं' परमा