सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

प्रियदर्शिका नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - चतुरङ्क शास्त्रीय नाटिका सान्वय सटीक)

Priyadarshika Natika of Emperor Harsha with Commentary

सम्राट हर्षवर्धन द्वारा

DevanagariHindipublished184 पृष्ठ

48
आर्या—Def यस्याः प्रथमे पादे द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश
द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश साऽऽर्या ॥ This belongs to the class of metres
which are regulated by the number of मात्राs or syllabic instants.
The four padas contain respectively 12, 18, 12 and 15 मात्राs
I 5, 8, II 5, 9, III 1, 5, 9, 12, IV 6, 7, Gîtî—III 8
उपजाति—Def [ स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ ग उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततोगौ । ]
अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीयावुपजातयस्ताः ॥ इत्थं किलान्यास्वपि मिश्रितासु
वदन्ति जातिष्विदमेव नाम। An उपजाति is a mixture of one or more
pâdas of इन्द्रवज्रा [ 11 syllables, Scheme—त, त, ज, ग, ग ], with
one or more of उपेन्द्रवज्रा [ 11 syllables Scheme—ज, त, ज, ग, ग ],
so as to form one stanza a mixture of other metres also, in this
manner, is called an उपजाति The student should scan and find
out in each case whether a pâda is in इन्द्रवज्रा or उपेन्द्रवज्रा
I 4, III 3
मालिनी—Def ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः । 15 Syllables
Scheme—न, न, म, य, य The pause occurs after the 8th syllable
II 8
वसन्ततिलका—Def उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ ग । 14
Syllables Scheme—त, भ, ज, ज, ग, ग.
I 10 III 2, IV 2, 4, 8
शार्दूलविक्रीडित—Def सूर्याश्वैर्यदि मः सजौ सततगा शार्दूलविक्रीडितम् ।
19 Syllables Scheme—म, स, ज, स, त, त, ग The pause occurs
after the 12th syllable This metre is very frequently used in
this play
I 1, 3, 6, 7, 11, II 1, 3, 6, 7, 10, III 4, 5, 7, 10, 13,
14, 15, IV 1, 3, 9 11.
शिखरिणी—Def रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभलागः शिखरिणी । 17
syllables Scheme—य, म, न, स, भ, ल, ग. The pause occurs after
the 6th syll IV 10
स्रग्धरा—Def म्रोर्भनैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् । 21
syllables Scheme—म र भ, न, य, य, य The pauses occur after
the 7th and the 14th syllables This is the longest metre in
ordinary use
I 2, 9, 12, II 2, 4, III 11, IV 5, 12.

sense! Because in Kathasaritsagara (II. 1. 5), the text is literally:
"लक्ष्मीविलासभवनं विभूषणमिव क्षितेः ॥"
And here:
लक्ष्मीविलासभवनंविभूषणमिव क्षितेः। (II. 1. 5) (or with a space: लक्ष्मीविलासभवनं विभूषणमिव क्षितेः।)
Wait, is there a space between भवनं and विभूषणमिव?
In the print, लक्ष्मीविलासभवनंविभूषणमिव is run together without space, then a small space, then क्षितेः।!

Let's check line 10:
Bṛt. I., 10. or Rat. I., 10.?
Look at line 10:
Rat. I., 10. It was founded by Kuśâmba (son of Kuśa), tenth
Wait, does it say Rat. or Bṛt.?
Look at the capital letter:
It is an R! Rat. I., 10.!
Wait, or is it Bṛt.?
Look at Râmâyaṇa in line 8: capital R.
In line 10, the letter is R!
Wait, but could it be Rat.?
Yes, Rat. = Ratnā

INDEX OF IMPORTANT WORDS.
(The figures refer to the pages of this Edition).
अंगु 10 | अविरत 13,40
अंगुल 10 | अविरल 52
अग्रहस्त 39,40,58 | अविभ्रम 26
अङ्गराग 13 | अश्मीय 8
अजय 34 | असम्बद्ध 48
अतिशय 51 | आकुल 9
अत्याहित 46 | आक्रान्त 50,51
अनर्थ 41 | आदर 37
अनवरत 50 | आयास 10
अनुगत 38 | आयासिन 21
अनुनय 43,48 | आलवाल 11
अनुशायय (verb) 46 | आवर्जित 3
अनृण 4 | इन्द्रगोप 14
अन्तरित 54 | ईशान 56
अनिष्ट 53 | उग्गात 36
अपदेश 40 | उत्कृष्ट 11
अपराप् (verb) 21,25,56 | उत्तर 14
अपहार 40 | उत्कम्पित 6
अभिप्राय 3 | उत्तरीय 20
अभूमि 43 | उत्तल 21
अर्ह 10 | उत्पुच्छा 1
अलीक 22,41,57 | उत्सूक्त 44
अवगुण्ठित 31 | उद्गाढ 13,33
अवचय 18 | उद्गत 36
अवदान 10 | उद्गार 8
अवशाय 40 | उदासीनत्व 46
अवसर 28 | उद्दाम 13,59
अवसान 13 | उद्देश 35
अवस्कन्द 4,53 | उर्द्धेन 10
अवहेला 17 | उद्वेग 47,50
अवारित 10 | उद्विष्ट 13
अविकारित 40 | उन्मन्द 33
अविशय 52 | उभय 3

( 52 )
उपपन्न 4 | गहन 6
उपाध्याय 38 | गुप्ता 35
उपालम्भ 26 | गुल्म 15,17,23,27
ऊर्मी 59 | गोपुच्छा 34
ऊर्जित 36 | ग्रथित 35
ऋतुश 47 | घन 5, 37
ओप 38 | घोषवती 36
कटाक्ष 6 | चण्डाल 23
कटु 4 | चण्डी 48
कण्टकित 22 | चाटु 48
कन्दर 8 | चारक 6
कर्णपाली 11 | चित्रशाला 48
कल्य 54 | छवि 12
कलिका 55 | छाया 10
काचीगुण 32 | छुरित 9
कुक्कुटाण्ड 11 | छोटिका 52
कुट्टिम 14 | जर्जरीकृत 5
कुब्ज 48 | जृम्भिरा 57
कुवलय 20 | झटिति 51
कूट 9 | डम्बर 38
कृच्छ्र 56 | डम्बी 33
कृपण 9 | तपस्विनी 14,46,54 55
कृपाण 9 | तन्ति 49
केयूरिन् 32 | तीक्ष्ण 5
कथन् 10 | तुमुल 8
क्षामा 12 | तूर्ण 5
क्षोद 14 | त्रैविष्टप 59
खलखलायमान 6 | दण्डनीति 32
खेद 49 | दन्त 46,49
गगन 37 | दाशन् 42
गति 56 | दासेर 51
गद्गद 43 | दास्या पुत्र 6
गन्धर्वशाला 33 | दिष्ट्या 53
गम्भीर 49 | दिष्ट्या वृध् cau 56
गर्भदासी 19 | दीधिति 10

( ५३ )
दीर्घिका १०, ११, १४, १६ | पयोधर १९
दुर्य ५०, ५१ | परंपरा ३
दुर्दम ४ | परिगता ५
दुर्नेय ४२, ४४ | परिचर्या ५
दुर्विदग्धता २२ | परिच्छिन्न ३३
धृति २२ | परिश्रंश ५३
दून ३८ | परिमल १६
द्विरद ३६ | पर्यवबुद्ध १३
धातु ३८ | पर्याकुल १२, १८, २५
धामन् ५ | पल्लव २२, ४०
धारागृह ११ | पादान ८
धीरता १८ | पारङ् २४
धूर ४८ | पाली १६
नरेन्द्रता ५७ | पिशुन ५९
नर्तितभ्रू २३, ३४ | पिशुनित ६
निगड-छ ६, २५ | पीठिका ३९
निगडन ३६ | पुत्तलिका २२
निक्षन ६ | पुलक ५७
निभृत ३५ | पुष्कर ६
नियत ४३, ५७ | प्रकट ५७
नियोग ५२ | प्रतिसरत्न ६
निर्दोष १८ | प्रतिभङ्ग ११
निर्भर ५२ | प्रतीप ५३
निकृति २४ | प्रतीहार ७
निर्व्याज ५ | प्रत्यक्ष १७
निर्मूढ ५, ५२, ५७ | प्रत्यभिज्ञान ३५
निःसह २६, ३९ | प्रथय ४८
नूपुर १६ | प्रमार्जन १७
नृप १० | प्रयोग ३
नेपथ्य ३, ३१ | प्रसन्न १३
पङ्कज २०, २६, ४७ | प्रस्फोट २९
पत्ति ८ | प्रसाद ४४, १८, ४९
पद्म १७, १९ | प्रस्थान ३
पद्मकोश १९ | प्रहरण ९
पद्धति ८ | प्रहार ५०

( 54 )
प्रेक्षणीयक 35 | लम्बित 38
प्रेक्षा 32 | लय 38
प्रेक्षागार 29 | वज्रलेप 59
प्रेक्षागृह 29 | वलभी 46,49
बन्धन 5,6,37 | वस्तु 2, 3
बन्धुजीव 44 | वादिन 37
बन्धूक 13 | वामक 37, 55
बर्ह 10 | वामन 48
बोध 50 | वारविभ्रमकणी 10
ब्राह्मण 12 | वारुणी 13
भाषित 33 | वासन 59
भिन्न 44 | वाहन 8
भूमिका 3,23,33 | विश्ल 16
भ्रूभङ्ग 44,50 | विगलित 44
मकरन्द 55 | विकृ caus. 50
मज्जन 10 | विन्ध्यमान 39
मञ्च 10,38,49 | विद्रुम 16,40
मन्यु 47 | विधि 49
मनोरथ 34 | विपत्ति 4
मरकत 14 | विपद् 4
महाब्राह्मण 12 | विभव 58
महार्घ 15 | विमर्द 8
मानस 37 | विमर्दित 8
मालती 26 | विमानित 32
मुकुलाय् 14 | विलक्ष 35,49
मुग्ध 50 | विशद 57
मुधा 44 | विधव्य 23
मुरज 42 | विषमा 53
मूर्त 17 | विषय 50
यत्सत्यं 9,16,51 | विषाद 20,41,47
यति 38 | वीणा 35
रन्ध्र 4 | वृन्त 13
राग 22,27,40 | वेदना 56
लघु 20,54,55 | वैतालिक 10
ललाटुका 26,29 | वैलक्ष्य 43

( 55 )
व्यक्ति ३८ | समाश्वासन २२
व्यञ्जन ३८ | समुदित ३,४८
व्यतिकर ४० | संप्रहार ८
व्यपदेश ५४ | संभ्रम ३५,४९
व्यसनिता ५ | सश्रीकता १३
व्याकुल १ | सहधर्मचारिणी ९
व्रीडित ९ | सान्द्र ३६,५५
शफर १० | सामाजिक ३
शब्दाय् ११ | सारङ्ग् ३३
शरण ५० | सीद् २
शातकुम्भ १० | सेव्यो १
शार्दूल १४ | सौध १६
शिशान ३२ | स्खलित ३१
शिशिर ४० | स्तिमित ५०
शीतांशु ३४ | स्थगन १३
शून्य ३४ | स्नानीय १०
शेफालिका १३,१४,१५ | स्फोटित ६
श्री १४,२२ | स्वस्तिक ३२
संघट्ट ४८ | स्वस्तिवाचन ११,१२,१५
सत्त्व ३६ | हताशा ४२, ५२
संदोह ४८ | हरिन् ३
सप्तच्छद १३ | हिम ५५
सप्तार्चि १४ | हृत ४९,५०
सफलय् ५ | ह्लाद १६,३०
समर ४८ | ह्राद १६
| ह्रादिनि ४०