प्रियदर्शिका नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - चतुरङ्क शास्त्रीय नाटिका सान्वय सटीक)

48
आर्या—Def यस्याः प्रथमे पादे द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश
द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश साऽऽर्या ॥ This belongs to the class of metres
which are regulated by the number of मात्राs or syllabic instants.
The four padas contain respectively 12, 18, 12 and 15 मात्राs
I 5, 8, II 5, 9, III 1, 5, 9, 12, IV 6, 7, Gîtî—III 8
उपजाति—Def [ स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ ग उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततोगौ । ]
अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीयावुपजातयस्ताः ॥ इत्थं किलान्यास्वपि मिश्रितासु
वदन्ति जातिष्विदमेव नाम। An उपजाति is a mixture of one or more
pâdas of इन्द्रवज्रा [ 11 syllables, Scheme—त, त, ज, ग, ग ], with
one or more of उपेन्द्रवज्रा [ 11 syllables Scheme—ज, त, ज, ग, ग ],
so as to form one stanza a mixture of other metres also, in this
manner, is called an उपजाति The student should scan and find
out in each case whether a pâda is in इन्द्रवज्रा or उपेन्द्रवज्रा
I 4, III 3
मालिनी—Def ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः । 15 Syllables
Scheme—न, न, म, य, य The pause occurs after the 8th syllable
II 8
वसन्ततिलका—Def उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ ग । 14
Syllables Scheme—त, भ, ज, ज, ग, ग.
I 10 III 2, IV 2, 4, 8
शार्दूलविक्रीडित—Def सूर्याश्वैर्यदि मः सजौ सततगा शार्दूलविक्रीडितम् ।
19 Syllables Scheme—म, स, ज, स, त, त, ग The pause occurs
after the 12th syllable This metre is very frequently used in
this play
I 1, 3, 6, 7, 11, II 1, 3, 6, 7, 10, III 4, 5, 7, 10, 13,
14, 15, IV 1, 3, 9 11.
शिखरिणी—Def रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभलागः शिखरिणी । 17
syllables Scheme—य, म, न, स, भ, ल, ग. The pause occurs after
the 6th syll IV 10
स्रग्धरा—Def म्रोर्भनैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् । 21
syllables Scheme—म र भ, न, य, य, य The pauses occur after
the 7th and the 14th syllables This is the longest metre in
ordinary use
I 2, 9, 12, II 2, 4, III 11, IV 5, 12.