पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

........(l.3)पीतो दक्षिणः कुचो यस्याः अतृत्स्रापत्न्ये स्नेहाधिक्याद्दू-
ष्टयोगिङ्गोयात्रेत्यारोपः(?) भरतशत्रुघ्नाभ्यां पीत(l.4)स्तनी असौ च कैकेयी
असौ सुमित्रा सपत्नीविनयान्नतमुख्यस्ति . हेतुरुत्प्रेक्ष्यते . निष्प्रयोजना-
स्तन्य(l.5)भरात् . स्नेहदाक्षिण्यवशात्कौसल्याकैकेयीभ्यां सुमित्रातनययोः
पोषितत्वादिति भावः ॥ 39.
अ[न्वितौ]¹(l.6) रामभरतौ रविनारायणाविव .
इमौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ विनतानन्दनाविव ॥
सूर्यनारायणावि(l.7)व रामभरतौ अन्वितावविद्युतौ सह लिखिता-
विह स्तः विनतानन्दनौ अरुणगरुडाविव लक्ष्मण(l.8)शत्रुघ्नाविह स्तः. अयं
भावः रविनारायणौ कश्यपसुतौ तयोर्द्वैमातुरौ² विनतासुतौ यथा त(l.9)था
रामभरतयोर्लक्ष्मणशत्रुघ्नौ ॥ 40.
उपनयनगृहं तदेतदस्मिन्मुनिरयमाभरणाय(l.10)ते वसिष्ठः .
अधरिततपनैर्महोभिरस्य प्रबलयतीव निजं वपुः कृशानुः ॥
तदुपनयनगृह(l.11)मेतत् . अस्मिन्नुपनयनावासेयं वसिष्ठो भूषणीभूतः
सूर्याधिकैरस्यैव तेजोभिरत्रामिस्रवदी(l.12)ग्निं प्रबलामिव³ कुरुते . आज्यादि-
जाता तेजोवृद्धिर्वसिष्ठतेजोभिः कृतेति सम्भावनम् ॥ 41.
चूडापं(l.13)चकमण्डनीकृतनखज्योत्स्नाप्रसूनोत्करः
पर्यायेण मुनिर्विभाति भवतां पा⁴-श्चतुर्णामयम् .(l.14)
मन्येनेन सुतेजसा विरचिते पञ्चाङ्गमन्त्रार्पणे
देवस्याद्यतनेपि जन्मनि मनाङ्नास्ति कचिद्दुर्न्न(l.15)यः ॥
क्रमेण चतुर्णां भवतां चूडापञ्चके मण्डनीकृतो नखज्योत्स्नापुष्पस-
मूहो येन तेजस्वि(l.16)ना पञ्चाङ्गस्य मन्त्रस्यार्पणे कृते सत्यस्मिञ्जन्मन्य-
पि कापि न तव दुर्नेय इत्यहं जाने . पूर्वजन्मा(l.17)न्तरे यस्तेनाशीर्वादः
प्रयुक्तस्तन्माहात्म्यादद्यापि भवतां सर्वत्र प्रसिद्धिरित्यर्थः ॥ 42.
1 Ms. 'यां' lc. under l. 4. 2 Ms. 'योद्वैमातरौ. 3 Ms. 'योल'. 4 Ms. 'त्पाद'.;

एकादशः सर्गः. २६६
अयमृषि(l.18)दृषा विश्वामित्रस्तपोग्निदिधिक्षित-
त्रिजगदभयक्रीडादानप्रतिग्रहिवेधसम् .
उपकरणतां(l.19)मानेतुं त्वां जगन्निधिमध्वरे
रघुकुलपतेर्धन्यस्याग्रे प्रसारितवान्करम् ॥
अयं विश्वामित्र(l.20) ऋषिर्दशरथस्याग्रे हस्तं प्रसारितवान् किं कर्त्तुं
त्वां यज्ञे उपकरणतां नेतुं तपसाग्निनेवं(l.21) ·दग्धुमिष्टं यत्त्रिभुवनं तस्या-
भयक्रीडादाने प्रतिग्रही वेधा ब्रह्मा यस्य तम् दश……(l.22)को भूत्वा
विश्वामित्रस्त्वां यज्ञरक्षणार्थं नीतवानित्यर्थः ॥ ४३.
उपाकुरुत कौशिक~~~~त्रिशङ्कं पुरा
ततः कुलपरम्परागतमृणं मृजां नेष्यतः .
अनन्तवपुषा धृता~~~~~~~~(l.24*)

कौशिको विश्वामित्रस्त्रिशङ्कनामानं राजानमुं(l.1)[प]……त्रिशङ्कौ
श्वृणं पतितम्. ततो हेतोः कुलक्रमागतं त्रिशङ्करूपकाराख्य(l.2)मृणं शुद्धिं
नेष्यत[स्त]व पदपातेन भूरियं सुस्थतां व्रजति शेषशरीरेण शिरसि धृता
सती दौस्थ्यं म(l.3)न्यमाना. अयमर्थः . पूर्व्वर्णं शोधयतस्तव पादपातं शेष-
शिरोधराणामुत्तमं मन्यते इति ॥ ४४.
देव(l.4)स्यैकशरेण भिन्नहृदया सेयं पुरस्ताटका
पुत्रस्याब्धिमुपेप्यतोस्त्रमरुता मार्गोपदेशोन्मुखी .
त(l.5)त्कालं स्तनशृङ्गसङ्घटविनिर्यातैन रक्तापगा-
पूरेणैव निजेन लाघववती दूरं यतो नीयते ॥(l.6)
भवत एकेनैव शरेण भिन्ना ताटका सेयमत्र लिखितास्ति इयमखवा-
1 Ms. *नश्रुतिं, 2 Ms. °रणां. 3 Ms. कर्तुं. 4 Ms. °ग्निरेव.
5 Ms. तत् 6 Ms. °पायता. 7 Ms. °ङ्कौपतिं.

२७० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
युना समुद्रं गमिष्य(l.7)तः पुत्रस्य मारीचनाम्नो राक्षसस्य मार्गोपदेशे सं-
मुखी ताटका पूर्वं समुद्रं प्राप्ता पश्चात्तुपुत्र इत्यर्थः(l.8) . अत्रोपपत्तिमाह
स्तनावेव शृङ्गसङ्कटे ततो निर्गतेन रक्तनदीप्रवाहेण स्वेनैव यस्मादूरमपसा-
(l.9)र्यते सप्तसमुद्रं (?) प्राप्यते ॥
45.
न्यस्तं दीर्घतपःप्रसादनकृते स्वर्दन्तिकुम्भस्थला-
दाह(l.10)त्यैव विडौजसा सुभगतासर्वस्वमाबिभ्रता .
काठिन्यं कुचमण्डलेन दधती गात्रान्तरैरूज्झि(l.11)तं$^3$
पश्येमां स्वमहोभिरुद्धतमनश्शल्यामहल्यामितः ॥
दीर्घतपसो गौतमस्य प्रसादना(l.12)र्थं कोपनिवारणार्थं विडौजसेन्द्रे-
ऐरावणकपाटादानीय दत्तं सौभाग्यमेव सर्वस्वं धारय(l.13)••••••ताङ्गा-
न्तरैस्त्यक्तं निविडत्वं स्तनाभ्यां दधतीति••••••••ल्यां त्वया निजतेजोभि-
रुद्धतं मनश्शल्यं शि(l.14)लाभावप्राप्तिलक्षणशापो यस्यास्तां पश्य ॥ 46.
विश्वामित्रमुनेस्तपोवनमिदं भित्त्वा सुबाहुं बला(l.15)-
देवस्यात्र सहायतामुपगतैः प्राणैस्तदीयैरिव .
सान्द्रत्वं गमितेन पञ्चमरुता मायामृगत्त्वो(l.16)चितं
मारीचं पुरतोयमाशुगदशामध्यापयत्याशुगः ॥
विश्वामित्रस्येदं तपोवनं भवति अत्र(l.17) तपोवने सुबाहुं हत्वायमा-
शुगश्शरो मारीचनामानं राक्षसमाशुगदशां द्रुतापसरणमध्याप(l.18)यति .
शरे दत्ते मारीचः पलायते इत्यर्थः . मांयया मृगस्तद्भावे उचितां . मृगा हि
द्रुतगामिनः(l.19) . अत्र संभाव्यते साहायकं कुर्वद्भिस्सुबाहुप्राणैरिवाधि-
कीकृतेन पञ्चवायुनेति . मारीचो भीत्या न पला(l.20)[यितः किं] तर्हि शर-
पञ्चपवनेनैव दूरमपसारित इत्यर्थः आशुगस्याशुगमनाध्यापनमुचितमि(l.21)
••••••••ति ॥
47.
1 Ms. पूर्व lc. uuder l. 7. 2 Ms. 'डौज'. 3 Ms. 'ज्झितां. 4 Copyist
leaves space between 'स्वं and या' but no letter seems missing. 5 Ms. 'ङ्गार°
6 Ms 'रीन्नि'. 7 Ms. 'यतेत्यर्थमा'.

एकादशः सर्गः . २७१
श्वशुरवसतिस्सेयं प्राची पुरो मिथिलापुरी
प्रथममटनिन्‍यासांदुर्वीमयं¹(l.22) [वपुरैश्वरम्?] .
चरममनमच्चापं यस्यां पुरा धरणीसुतां
स्वभुजमहिमा देवायादात्ततो ज(l.23**74²)नकेश्वरः ॥
श्वशुरस्य जनकराजस्य वसतिर्नगरी सेयं...................(l.1)भवति
यस्यां धनुष्कोटिन्यासाद्भूमियमयीश्वरसंबन्धि वपुः..........(l.2)अनमत
यथा यस्यां भवते स्वभुजबलं सीतां पूर्वं ददौ पश्चाज्जनकः ॥ 48.
अत्रुट्यद्घटनाङ्गवासनतया? मुक्तापि गौरीशतां
गाढाकर्षणलीलया विघटनाभीतेन देहार्थयोः .
मन्दं मन्दमकर्षि यद्(l.4)गवता दोर्लाघवालोकने
कोदण्डं तदपण्डितं दलितवानत्र प्रभुस्तत्रपे ॥
प्रभुर्भवांस्तत्रपे(l

वीराणां(l.14) न तंदुपयोग्यमिति धनुर्भङ्गो लज्जाकरः . संभावनेयम् . अथवा
त्रुट्यदिति गौरी•••••••• हेतुः(l.15) अनुट्यन्ती स्थिरा संघटना यस्य तस्मि-
न्नङ्गे वासना यस्य तद्भावेन यथा धनुष्कर्षणेऽङ्गानां श्लेषो भवति(l.16) ततो
गौरीशत्वे त्यक्तेपि स्वाङ्गसन्धिभङ्गभयाद्धनुषो मन्दकर्षणं संभाव्यते ॥ 49.
अस्मद्दैवतमूर्तिलोचन(l.17)युगाच्चन्द्रार्कतेजोमया-
दानन्दाश्रुजलायमानमुदितं राजन्यवंशद्वयम् .
निश्शेषं प्रममार्ज(l.18) यः करयुगं व्यापारयन्क्रीडया
पुण्यैर्नेत्रयुगं पवित्रयति नस्सोयं मुनिर्भार्गवः ॥
हर्षबाष्पक(l.19)णसमानं सूर्येन्दुमयादस्मान्नेत्रयुगादुत्पन्नं राजवंशद्वयं
दैवतभूतिकमपि यो भुजद्वयव्या(l.20)पारमात्रेण हतवान्सोयं भृगुपुत्रो मुनिः
पुण्यैर्नो दृष्टिं पवित्रयति . पुण्यवशादेतद्दर्शनं(l.21) भवतीत्यर्थः ॥ 50.
चापं चक्रायुधस्य(?) श्वसुरगृहगतञ्चत्तविक्षेपंचाप-
द्रोहव्रीडातिभारा(l.22)नतमुखमिलितोदात्ततावीरधर्मः .
वीर्येणार्धेन दोष्णोर्मृदुमृदु दलनातङ्कसा‿‿(l.23)-
न्देवो बैलक्ष्यहासद्युतिकुसुमचयैरर्च्यते भार्गवेण ॥
जनकस्य गृहे निश्चितं••••••••(l 24*)••••••••नतमुखं कृत्वा
मिलितावुदात्ततावीरधमौं यस्य स भगवान्किंचिद्दले(l.1)••••••वेण बैल-
क्ष्यहासखपाहसितं तस्य द्युतिभिरेव पुष्पप्रसरैः पूज्यते ॥(l.2) 51.
अवनिमपहृतां जहौ यदेकः क्षितिपतिसाद्द्विदधे पुनर्यदन्यः .
समसमयमतस्स्थितं नताभ्यां जितज(l.3)यिनोरिह रामयोर्मुखाभ्याम् ॥
रामभद्रपरशुरामयोर्मध्यादेको हृतां जितां भूमिं तत्याज अन्यो दाश-
(l.4)रथिः पुनरवनिं राजसादकरोत् अत इव जितस्य परशुरामस्य जयिन-
. 1 Ms. °र्यांत°. 2 Ms. गोरी°. 3 Ms. °रक्ष°. 4 Ms. °ष्णयो°, .
5 Ms. °द्यक्तौ°, 6 Is it 'निक्षेप'?, . . .

एकादशः सर्गः. २७३
श्रीरामस्य मुखाभ्यां सम(l.5)समयं युगपन्नताभ्यां स्थितम् . श्रीरामस्य ब्रा-
ह्मणाजयित्वादन्यस्य च जितत्वाल्लज्जाय हेतुन्तरसंभावनं ॥(l.6) 52.
आशाचतुष्टयविभङ्गुरजामदग्न्य-
कीर्त्तिप्रतापमिथुनारचितानुंचर्यैः .
कान्तानुगैरनुगतस्तनयैश्च(l.7)तुर्भि-
स्सोयं नृपो दशरथः प्रविशत्ययोध्याम् ॥
आशाचतुष्टयाद्विभङ्गुरमानंतं यज्जामदग्न्यस्य की(l.8)र्तिप्रतापरूपं
मिथुनं तेनाचगितानुचर्यैरनुगतैर्जायासहितैः पुत्रैश्चतुर्भिसहितो दशरथस्सोयं
वि(l.9)शत्ययोध्याम् ॥ 53.
ज्येष्ठप्रवासविधिरस्य न सन्निधाने
धर्मानुबन्धनधनस्य भविष्यतीति .
आकृष्यमाण इ(l.10)व रावणदुर्निमित्तै-
र्मातामहस्य भवनं भरतोयमेति ॥
धार्मिकस्यास्य सन्निधाने सति ज्येष्ठस्य(l.11) प्रवासनं न संपद्यते इत्यतो
रावणपापैराकृष्यमाण इव भरतो मातामहगृहं गच्छति ॥ 54.
जानक्येव(l.12) गुणानुबन्धनतया देवो धनुर्लेखया
शत्रुघ्नप्रथमेन सार्थममुना भ्रात्रेव तूणेन च .
सत्येन स्खलि(l.13)ता पितुर्वसुमती राज्याभिषेकेण मे
यद्यार्द्रत्वमुपेष्यतीति चकितो मुञ्चत्ययोध्यामयम् ॥(l.14)
गुणानां शीलादीनां गुणस्य मौर्व्याश्चानुबन्धेन नतया सीतयेव चाप-
लतया सह तथा शत्रुघ्नेषु(l.15) प्रथमेन निष्षङ्गेणेव लक्ष्मणेन च सहायं
रामोयोध्यां त्यजति, कथं चकितं, चकितत्वे हेतु(l.16)र्माह मम राज्याभि-
1 Ms. °मिथु°. 2 Ms. °ताम्बुच°. 3 Ms. °मागतं. 4 Ms. °ध्नः प्र°
5 Ms. मात्रे°. 6 Ms. blank before °र्मा°.
३५

मालवालभूः .- it's a dot.`.

Line 5:
अत्र नूतनजटाधरे प्रिये पाणिरुद्धनयनास्ति जानकी ॥

Line 6:
अत्र शृङ्गवेरपुरा(19)दौ रामे जटाधरे संपन्ने सति सीता हस्ताच्छा-

Line 7:
दितनेत्रास्ति ॥
Then on the right: 56. (Wait, is it 56. in Arabic or ५६. in Devanagari?)
Look at 56.: It is 56. in Arabic numerals!
Wait! Look at 55., 56., 57., 58.:
55. -> it has 55.! Look at the top shape: horizontal bar with down and loop: 55.!
56. -> 56.!
57. -> 57.!
58. -> 58.!
They are English numerals! 55., 56., 57., 58.!

Line 8:
बदरीविपिने तपस्विनोर्नरनारा(20)यणयोरिवानयोः .

Line 9:
अयमेकपदेन जायते ह्यनदीपोतयुतस्सखा गुहः ॥

Line 10:
`बदर्याश्रमे

: सं!
Wait, then next glyph: it has vertical, loop below: स्पृ! Yes, स्पृ!
Then: शं!
Then: स्त!
Then: त्!
Then: क्ष!
Then: य!
Then: त्रे!
Then: ण!
Wait, look at "क्षयत्रेण":
Is there a 'य'?
Wait, look at 'क्ष': it's क्ष.
Then below or next to it: is that 'य'?
Wait! Look at line 14: "दुरात्मनस्तु" - look at 'त्म'.
Look at line 15: "नैसर्गिकं द्विनयन(1.13)त्वमपि व्यतीयुः ॥" - look at 'व्यतीयुः': व+य = व्य.
Now look at line 8: after क्ष, there is a letter with e-matra:
Wait, is it "क्षत्रेण" or "क्षयेण"?
Wait! It has 'य' and 'त्रे'? Or is it 'त्रे'?
Look at the shape: it has a loop like 'त्र' with an e-matra: 'त्रे'. And before it, is there a 'य'?
Wait, no, it's just 'क्ष' then 'त्रेण' or 'क्षणेन'?
Wait, in old prints, 'ण' sometimes has a loop, but here 'ण' in 'काकस्स्वजात्या' doesn't have it.
Look at 'क्षणेन':

२७६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
तवान् (l. 18) कीदृशौ मेरोरप्युपरि भवितुं मेरुमपि जेतुं कृतेच्छौ तथा महा-
हंकारौ अयमगस्त्यः समुद्रा(l 19)चमनशुद्धेन ˚शिरसि स्थापितेन हस्तेन
दाशरथौ स्वतेजस्संक्रामयति प्रतिपादयति ॥(l. 20) 62.
सुरतरुपञ्चकमेषा मुनिव्शररणेषु जयति पञ्चवटी .
शूर्पणंखाच्छललक्ष्मौ लक्ष्मणयज्ञोयमत्रा(l. 21)स्ते ॥
मुनिव्शररणेष्वेषा पञ्चवटी कल्पवृक्षादीन्जयति . मुनीनां रक्षणा-
त्. शूर्[र्पणखाया](l. 22) अच्छलं छलवर्जं लक्ष्माणि कर्णनासाच्छेद्रो य-
स्मात्स लक्ष्मण एव यज्ञोत्रास्ते य·········(l. 23⁷) 63.
— — — [श्रवणद्वयनासि?]कौष्ठ-
[

एकादशः सर्गः. २७७
नृत्तमुत्पन्नं येन भुवनेषु॑(l.7) भयसम्भ्रान्तेषु सत्सु हरस्य नृत्तविलम्बो जातः.
हरस्यापि नृत्तं दृष्ट्वाश्चर्यमुत्पन्नमित्यर्थः ॥ 65.
देशस्सोयं(l.8) शबररमणीगीतकाकुत्स्थकीर्त्ति-
श्रुत्युत्कण्ठाव॑हितनिहतप्राणिसुप्रापनाकः .
मायात्मापि व्यधित(l.9) नयनस्पर्धया वर्धमान-
क्रोधः प्राणैरपि स हरिणो यत्र सीतापकारम् ॥
शबररमणीभिर्गीतायाः(l.10) काकुत्स्थकीर्त्तेश्श्रुतावाकर्णने उत्कण्ठिता-
वहितास्सावधाना अत एव निहता ये प्राणिनो मृगास्तैस्सुप्रा(l.11)पस्सु-
लभो नाको यत्र सः. नारायणं हि स्मरतां मरणप्राप्त्या स्वर्गप्राप्तिः. एवं-
विधस्सोयं देशः ने(l.12)त्रस्पर्धयेवातिक्रुद्धो हरिणरूपो मारीचः प्राणैरपि⁴
सीतापकारमकरोत् ॥ 66.
रूपं न मन्त्रमहसामपि तत्प्रकाश्यं(l 13)
[दूरं मनो] नयति यज्जनकात्मजायाः .
इत्थं विदन्निव विशन्नुटजं पुरोगं
बैरूप्यमेव विदधे दशकण्ठ(l.14)भिक्षुः ॥
यद्रूपं रामात्सीतायाश्चित्तं दूरीकुरुते तद्रूपं मन्त्रमहसां देवानामपि
न प्रकाश्यम् (l.15) देवानामपि तद्रूपमसंभाव्यमित्यर्थः एवं जानन्निव⁵ राव-
णभिक्षुः पर्णशालीं विशन्नेव पूर्वमेव वि(l.16)रूपतामकरोत् ॥ 67.
प्राणान्स्वयौवनजवां॑तिजवान्विसृज्य
स्वर्गस्थितं दशरथं प्रति बालामित्रम् .(l.17)
उत्कृत्त॑मूर्द्धातिरिहाद्य निशाचरेण
नोद्ग्रीवतां भजति मानधनो जटायुः ॥
1 Ms. Blank after °षु. 2 Ms. °ण्ठाव्रि°. 3 Ms. °स्य° °त्ते°. 4 Ms. lc. under l. 18.
5 Ms. °न्तिव. 6 Ms. °शालं. 7 Ms. °त्यप°. 8 Ms. °यमु° (!)

२७८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
बालमित्रं स्वर्गस्थं दशर(l.18)थं¹ प्राणांन्स्वयौवनजववदतिजवांस्तूर्णगा-
मिनः प्रतिमुच्य जटायुर्दशास्येन लूनपक्षो नोद्ग्री(l.19)वतां भजति शिरो
नोन्नमयति मानधनो जटायू रावणेन हत इत्यर्थः . मानी चावमानितस्स-
च्छिरो(l.20) [नोन्नमय]ति ॥ ६८.
नीत्वा पावकतां जटायुवपुषा सर्वाशिनं पावकं
देवोयं पितृमित्रघातिनम(l.21)[रिं बुध्वाचि?]राद्रावणम् .
सुग्रीवस्य चकार दुन्दुभिवपुःकङ्कालवैकर्तनि-
क्रीडापर्वतमारुतास्त्र(l.22) ◡ ◡ - - ◡ पूतं शिरः ॥
सर्वाशित्वादपवित्रमग्निं जटायुदेहहोमात्पवित्रीकृत्य पितृमित्रं(l.23**76)
जटायुं हतवन्तं रावणमरिं बुध्वा रामस्सुग्रीवस्य शिरः पूतमकरोत्...
......कङ्कालः कलेवरमेव वैकर्तनीक्रीडापर्वतो यमलीलाद्रिस्तस्य
मारुतास्त्र.........हिकं कृत्वा सुग्रीवं स्वपक्षीकृतवानि-
त्यर्थः ॥ ६९.
कक्षाकुक्षिंगतस्य हयहयधनुर्ज्याबन्धपीडाजडा-
न्सव्रीडो दशकंधरस्य निविडं नापीडयद्यो भुजान् .
तस्मिन्वालिनि सप्तलोकविजयस्तम्भायमानान्पु(l.4)र-
स्तात्तान्सप्त विदार्य दारुणजवो रामेषुरेष च्युतः ॥
हैहयस्य कार्तवीर्यस्य धनुर्ज्याबन्धपीडा त(l.5)या जडान्रावणस्य बा-
हुमूलगतस्य भुजान्यो दृढं नापीडयत्तस्मिन्वालिवानरेयं बाणो दुस्सहज-
(l.6)वस्सप्तसप्तभुवनजयस्तम्भसमान्सप्त तालान्भित्वा पतितः . हैहयावष्ट-
ब्धस्य रावणस्य संबंधनेन(l.7) किं फलमिति सब्रीडत्वम् ॥ ७०.
शैलेऽमुष्मिन्दशमुखभुजस्तम्भसंस्तम्भनार्हे
दृष्टे पुत्रे भुवि निप(l.8)तिते नाकमेवोद्गते च .
1 Add प्रति. 2 Ms. has पृ. रा. वि. on margin. 3 Ms. 'व्याकृत्तु°. 4 Ms. हे°.
5 Ms. भुजां°.

एकादशः सर्गः । २७६
बाष्पैश्शोकप्रमदरसयोर्यौगपद्यप्रवृत्तै-
स्साहस्राक्षैरिव घनजलै(l.9)र्विव्यथे रामभद्रः ॥
अस्मिन्पर्वते मेघाम्भोभिः रामो व्यथितः . अत्रोत्प्रेक्ष्यते साहस्राक्षै-
रिन्द्रसंब(l.10)न्धिभिर्बाष्पैरिव . कीदृशैश्शोकानंदयोस्सहभावस्थानेन प्रवृत्तैः .
हर्षशोकयौगपद्यहेतुमाह पुत्रे वा(l.11)लिनि हते स्वर्गे च प्राप्ते दृष्टे सति .
पुत्रस्य वधाच्छोकः स्वर्गप्राप्त्या हर्षः रावणभुजस्तंभनयोग्ये . साह(l 12)-
स्राक्षैरिति साभिप्रायम् . सीताविरहाद्रामोत्राद्रौ रुरोदेत्यर्थः ॥ ७१.
श्रुत्वा भ्रातुर्मर्त्यलोकगमनं(l.13) तत्कालसंपातिना
बाष्पौघेन निदर्शितार्णवपथस्संपातिना मारुतिः .
लङ्कामेत्य तथा व्यचे(l.14)ष्टत तथा स्वस्मै च पित्रे पितु-
र्मित्राय स्पृहयालुतां च मरुते निन्ये षडाशां[प]तीन् ॥
भ्रातुः(l.15) जटायोस्स्वर्गगमनं श्रुत्वा तत्कालं पतता बाष्पप्रवाहेणेव
हेतुना कर्तृभूतेन सम्पातिना पक्षिणा(l.16) निदर्शितसमुद्रमार्गस्सन्मारुति-
र्हनुमांल्लङ्कां प्राप्य व्यचेष्टत तथा शक्तिमदर्शयद्यथा स्वस्मै(l.17) पित्रे पव-
नाय पितुर्मित्रायग्नये च षल्लोकपालान्स्पृहयालुतां श्रद्धालुत्वमनयत् . यत्पुत्रो
लङ्का(l.18)दाहकस्स वायुर्धन्यो यन्मित्रपुत्रोयं हनुमान्स चाग्निर्धन्य इति
लोकपालाः स्तुतिं चक्रुरित्यर्थः ॥(l.19) ७२.
दत्त्वा देव्यै रामभद्राङ्गुलीयं
तद्दत्तं च प्रत्यभिज्ञानरत्नम् .
लङ्कादाहं स्वैर्मयूखैर्व्रुवाणं
पा(l.20)णौ पत्युस्सत्यसन्धो निधत्ते ॥
अभिज्ञानं रामाङ्गुलीयं सीतायै दत्त्वा स्वरश्मिभिर्लङ्कादा[हं क]थ-
१ Ms. °लैः विं°. २ Ms. °म्भोभिः. ३ Ms. °वधि°. ४ Ms. °नं° lc. under l. 11.
५ Ms. स°. ६ Ms. °ष्यो°. ७ Ms. °ष्टत, ८ Ms. °डास°. ९ Ms. °तुक°. १० Ms. दिव्यै.

२८० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
(l.21)यन्तमिव सीतासंबन्धनं प्रत्यभिज्ञानमणिं सत्यसन्धो हनूमान्रामस्य
हस्ते न्यस्यति ॥ ७३.
――(l.22)गमसंस्कारकुमारब्रह्मचारिणः .
अमी कपिशिताकाशाः पिबंत्याशाः प्लवङ्गमाः ॥
⋯⋯⋯(l.23*)जा ब्रह्मचारिणः निस्संख्या इत्यर्थः कपिशितमा-
काशं यैस्ते वान(l.1)[राः]⋯⋯⋯॥ ७४.
――[रत्ना]करत्वं निबिडयति तटाघातसातत्यहेला-
खेलन्मातङ्गनक्राहत(l.2)[गिरिशकलारब्धमाणिक्यवर्षः] .
[अ]म्भोघेर्देव सेतुर्जलधरकरणिं गृह्णतो यस्य पार्श्वे
विद्युज्ज्यालायमा(l.3)नैर्ज्वलितमिदमितश्चामुतोश्च प्लवङ्गैः ॥
तटाघातेषु सातत्येन नित्यं हेलया निखिलाभि(?)र्मातङ्गन(l.4)कैराहता
ये गिरिशकलास्तैरारब्धं माणिक्यवर्ष यस्य स देवसेतुर्जलनिधे रत्नाकर-
त्वं करोति . से(l.5)तुशैलरत्नैरेव रत्नाकरस्समुद्रो जात इत्यर्थः यस्य मेघसा-
म्यं दधतो निकटे इतश्चामुतोश्च विद्युत्स(l.6)मैर्वानरैरिदं ज्वलितम् ॥ ७५.
एतान्पश्य निशाचरेन्द्रनगरीचामीकराट्टालक-
द्युत्युत्कर्षदुरीक्ष्यदुस्स(l.7)हसहोवैश्वानरान्वानरान् .
एषामेव शिरोभिरेभिरभितो रुद्धान्तरः प्रत्युत
प्राकारः कपिशीर्षपं(l.8)क्तिरचनारिक्तोयमाभासते ॥
लङ्काप्राकारहेमाट्टालकदीप्तिभिरुत्कर्षेणाधिकं दुरीक्ष्यो दुस्स(l.9)हस्ते-
जोभिर्येषां तान्सहसा वैश्वानरानिति वारोपः . एषां वानराणामेव शिरोभिर्नि-
रुद्धमध्यो(l.10)यं प्राकारः कपिशीर्षपंक्तिसंज्ञया रचनयातिरिक्त आभासते
1 Ms. न्यतं. 2 Ms. °नितृ°. Is it सरणिं गृ° ? 3 Ms. °मानज्वं°. 4 Sic. Read
°या खेलाद्धिर्मां°. 5 Ms. °न्तिये°.

आमुखे प्रतिभासते . हेमवप्रे कंपि(l.11)शीर्षपङ्क्तिरपि बाहुल्यान्न विभा-
व्यते इत्यर्थः ॥ 76.
व्यतिकरितहरित्पिशाङ्गरक्तःकपिवलयोधकब(l.12)न्धताण्डवेयम् .
असुलभसुरसुन्दरीविमाना रघुपतिरावणसंपरायगोष्ठी ॥
हरितां का(l.13)न्तानां रक्षसां पिशाङ्गानां कपीनां च कबन्धताण्डवं
व्यतिकरितं मिलितं यस्यां सा तथा दु(l.14)र्लभाप्सरोविमाना . बहूनां वी-
राणां मारणादिति भावः . रामरावणगोष्ठीयं भवति ॥ 77.
राममेव(l.15) किल शेषशायिनं शेषमेव च विचिन्त्य लक्ष्मणम् .
गाढतां ध्रुवमिदं न शिश्रिये मेघनादभुज(l.16)गास्त्रबंधनम् ॥
रामं विष्णुं शेषे शयानं लक्ष्मणं शेषमेव चिन्तयित्वा मेघनादकृतं
सर्पास्त्रबंध(l.17)नं गाढतां नाश‍्रयत् . अहीन्द्रेणाराध्यस्याहिपतेश्च कथं वयं
बन्धनं कुर्म इति चिन्तयित्वेव सर्पास्त्र(l.18)बन्धनं सद्यो विगतम् इत्यर्थः ॥ 78.
ज्येष्ठानुवर्तनरसे कथमेतदीये
भाव्यं मयेति तमिवार्विलमुर्जि(l.19)हीर्षुः .
शक्तिं न्यधाद्दशमुखो हृदि लक्ष्मणस्य
वेगादयं पवनभूः प्रतिहन्ति तां च ॥
एतदीये ल(l.20)क्ष्मणसंबन्धिनि ज्येष्ठानुवर्तनरसे रामभक्तिरसे सति
मया कथं भाव्यं जीवनीियमितस्ततं रामभक्ति(l.21)[रसमु]द्धर्तुकाम इव
रावणो लक्ष्मणहृदये शक्तिं न्यधात्ततो हनूमांस्तां शक्तिं प्रति शल्योद्धरणा-
(l.22)······ ॥ 79.
[अधोंच्छु]तैशगिरिपीडितदोर्बलस्य
द्रोणाचले करगतेपि विलंघिताब्धिः .
1 Ms. कपिकपिशी°. 2 i. e., कपिशा°. 3 Ms. °गोष्टी°. 4 Ms. °मुज्झि°.
३६

२८१ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
लंकापतेः कपिर(l. 23)[यं हृदयं बभ]ञ्ज
पुत्रं पुनर्दशरथस्य सुतस्तृतीयः ॥
अर्धमुद्धृतेनेशगिरिणा कैलासेन पी(l. 24**77¹)डितभुजबलस्य राव-
णस्य हृदयं हनुमान्द्रोणाद्रौ हस्तगेपि ॰॰॰॰॰॰(l. 1)पुत्रमिन्द्रजितं लक्ष्मणो
बभञ्जावधीत् रावणः कैलासं किंचिदु ॰॰॰॰॰(l. 2)हस्ते धारयित्वा समुद्रं
तीर्ण इत्यनयोर्महदन्तरमित्यर्थः ॥ ८०.
अ--------- [धूं] (l. 3) मे
घ्राते चितादहनजन्मनि कुम्भकर्णः .
सुग्रीवनिष्फलविकर्तितर्कर्णनास-
--- [श्रयति विश्व] (l. 4) वसोभिधानम् ॥
इन्द्रजितं हतं श्रुत्वास्पेन्दजितश्चिताधूमे घ्राते सुग्रीवेण निष्फलं कृत्त-
कर्ण[नासो](l. 5)पि एष कुम्भकर्णो विश्रवसः पितुर्नामाद्य धत्ते . अयमर्थः
आदावेव यदि कुम्भकर्णस्य क[र्णौ नासां](l. 6) च सुग्रीवोच्छेत्स्यत्तदा छेदः
सफलोभविष्यत् कर्णयोरभावे सतीन्द्रजिन्मरणस्याश्रवणाद्ग[न्धाया](l. 7)श्चा-
भावे धूमस्य घ्राणाभावात् . स्वपितृनामधारणं कर्णरहितत्वादिति भावः ॥ 81.
रामशरकु[म्भ](l. 8)सम्भवसंरम्भात्कुम्भकर्णविन्ध्यगिरिः .
शशितरणिसरणिरोधी न्यपतदसावपुनरुत्पतनः ॥
राम(l. 9)शर एवागस्त्यस्तस्य संरम्भेण कुम्भकर्ण एव विन्ध्याद्रिश्च-
न्द्रार्कमार्गरोधी सन्नपुनरुत्थानः पतितः ॥ 82.
श(l. 10)तकोटिकोटिशतमिवं
हृतंमिव जितस्य वज्रिणः .
1 Ms. has पृ. रा. प. on margin. 2 Ms. °श्व°. 3 Is it श्रुत्वेन्द्रजिद्दहनमस्य तथा
च धू° ?. 4 Ms. °शक्त°. °विकर्तित° added to suit metre and sense. 5 Ms. °वयो°.
6 Ms. °धान्. 7 Ms. यमि°. 8. Ms. °गस्त°. 9 Ms. 'मिष. 10 Ms. °त° l0 under l. 11.

)वीरकैतव... -> wait, (l.15): तत्तादृग्रघु(l.15)वीर-
Line 14: [तैः कृत्तैः] पुर(l.16)तो
Line 16: तै(l.17)र्दशभिशिरोभिः
Line 17: हेतु(l.18)माह
Line 18: भेदंस्तस्य(l.19)
Line 20: करोति ॥ (l.20)

Now check verse numbers:
Line 5: 83.
Line 11: 84.
Line 20: 85.

Let's check every single word:
Line 1:
एकादशः सर्गः. २८३

Line 2:
दर्शयति करगतं समरे

Line 3:
निशिताग्रपाणिज(l.11)मिषाद्दशाननः ॥

Line 4:
जितस्येन्द्रस्य हृतमिव वज्रधाराशतं रावणो¹ नखव्याजाद्धस्तगतं दर्श-
(Wait, is there a footnote 1 after रावणो? Yes: "रावणो¹")

Line 5:
यति ॥(l.12) 83.

Line 6:
हिमकिरणकिरीटकुट्टित-

Line 7:
स्ववदनवेदनया स्मृतिस्पृशा

२८४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
श्रीस्तान्न तावदमुचद्दलि¹(l.21)ते तु. तस्मि-
स्तुल्यं व्यभज्यत मुखेषु दिशां पतीनाम् ॥
नवसंख्येषु रावणस्य शि......(l.22)सत्सु यावन्न रामो दशमं शिर-
श्छिन्नवांस्तावच्छ्रीशिरांसि नात्यजत् तस्मिन्द............(l.23*)......
विभागेन गता . अयमर्थः प्राग्वत्पुनसंधानशंकित्वाश्ववसंख्य(l.1)......
...श्वस्ताः ॥
86.
पत्युर्देवरपुत्रयोश्च वदनैः कल्पान्तभानुप्रभै-
र्लंकातोरणमा(l.2)[लिकां विरचितां दृष्ट्वापि तां वानरैः?]
स्वःस्त्रीगैरपि वीक्षिताश्रुनयनैः कारागृहान्निर्गतैः
प्राणैर्वज्रमयै(l.3)रियं तदपि नो मन्दोदरी मुच्यते ॥
रावणस्य तथा देवरपुत्रयोश्च मुखैर्वानरैरचितां लङ्कायां तो(l.4)रण-
मालां मन्दोदरी यद्यप्यपश्यत्तथापि सा बन्धनिर्गतैरशोकाश्रुपूर्णदृष्टिभिस्स्वर्ग-
वन्दीवृ(l.5)न्दैर्वीक्षितापि वज्रकठिनैः प्राणैर्न वियुज्यते⁴. अयमर्थः बन्धुसहि-
तस्य भर्तुर्मरणं पश्यन्त्या अपि(l.6) मन्दोदर्याः प्राणा न निर्यान्ति ॥ 87.
इयमपि रघुराजपुत्रपत्नी
कनकमयत्वमिवागता पुरैव .
सम(l.7)धिकसमवेतकान्तिरूपा
प्रमुषितमन्युमला निरेति वह्नेः ॥
इयमपि सीताग्निमध्यान्निरे(l.8)ति अत एव पुरैव परित्यागात्पूर्वमेव
सुवर्णमयत्वमिव प्राप्ता . सीतां त्यक्त्वा हि रामो हेममय्या(l.9) सीतयैव प-
त्न्या सह यज्ञानकरोत् . अधिकं जातकान्तिः तथा प्रमुषितो निवारितः
मन्युमलोपयशो य(l.10)या ॥
88.
1 Ms. °दृजिते. 2 Ms. °नां. 3 Ms. °महा°. 4 Ms. युज्यते.
5 Ms. पशन्त्या. 6 Ms. °रेव.

एकादशः सर्गः. २८५
लङ्कादाहप्रसङ्गप्रथमपरिचितेनामुना स्वामिभक्ति-
स्वस्सिन्धुस्नातकेन द्रुतमनिलभुवा(l.11) वन्दिताभ्यां पुरैव •
पद्भ्यां लङ्केन्द्रचूडामणिगुणितनखश्रेणिमाप्यं(?)त्रपाभ्यां
मातुर्निर्माय पापक्ष(l.12)यमथ विदधे पुष्पकस्यात्र देवी ॥
युद्धात्पूर्वमेव लङ्कादाहप्रसंगपूर्वपरिचितेनं रामभक्तिगङ्गायां स्नातकेन
ह(l.13)नुमतैव प्रथमं वन्दिताभ्यां ततो बिभीषणस्य मुकुटरत्नैः प्राप्तां नख-
संपर्केण त्रपा ययोस्ताभ्यां . नखानां(l.14) रत्नाधिकद्युतित्वादिति भावः बि-
भीषणेन प्रणताभ्यामित्यर्थः . पादाभ्यां सीता पापक्षयं भूमेः(l.15) कृत्वा
पुष्पकस्य पापक्षयमकरोत् . अयमर्थः रावणस्पर्शदोषात्तयोर्यत्पापमासीत्त-
त्सीतापा(l.16)ददर्शनेन शान्तम् ॥ 89.
आरूढे प्रसभापहारनिबिडव्रीडाजडं राक्षसे
मन्दं मन्दमुवाह वा(l.17)हनमिदं दिव्यं धनस्वामिनः •
देवेनेदमधिष्ठितं तु गुरुतायोगेपि तल्लाघवं
धत्ते येन बिभे(l.18)ति सोप्यंचतुरंमन्यः खगानां पतिः ॥
रावणेन हठापहरणाल्लज्ज्येव जडं पुष्पकं रावणे(l.19) आरूढे सति
मन्दं मन्दमवहत्तत्पुष्पकं रामेणाधिष्ठितं तद्गौरवे सत्यपि तल्लाघवं धारय-
(l.20)ति येन लाघवेन हेतुना गरुँ[डो] मन्दमात्मानं मन्यमानो भयं प्राप्नोति .
अयमर्थः मन्दगामि(l.21)[नं मां] त्यक्त्वा नारायणः पुष्पकमेवारोहयतीति
गरुडभयं . गौरवेपि लाघवमिति विरो(l.22)[धः] ॥ 90.
[सु]ग्रीवश्च बिभीषणश्च कृतिना रामेण निष्कण्टकी-
कृत्याप्यर्पितया तथा न भजतो रा(l.23)[ज्यश्रिया] निर्वृतिम् .
लङ्काश्लेपणशीतलीकृतमनस्स्वामिप्रियादत्तया
दृष्ट्या भाग्यवतां(l.24**78*) मवैति हनुमानात्मानमाद्यं यथा ॥
1 Ms. 'नक'. 2 Sic. Comm. suggests 'श्रेणिप्राप्त' which would be bad
metre. 3 Ms. lc. under l. 12. 4 Ms. प्राप्ते. 5 Ms. साप्यं.
6 Ms. गमं. 7 Sic. Is it 'श्लेष'? 8 Ms. has पृ. रा. on margin.

२८६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
सुग्रीवविभीषणौ रामे $\dots\dots\dots\dots$ [ग्र] (l.1) था लङ्कादाहसुखितसीता-
दत्तया दृष्ट्या हनुमान्महाभाग्यवन्तमा $\dots\dots\dots\dots\dots\dots$ (l.2) सीतादृष्टि-
रित्यर्थः ॥ ९1.
मृडतनुरनुप्राणद्विश्र्वा भुजङ्गमजङ्घमा-
भरणभरणी शम्भो:(?) प्रियङ्करणी दृशः .
अजनयदमुं कौमारेण क्रमेण ततो॓करो-
त्सुरहितकृत१ विष्णोस्साहायकं कपिकेसरी? .
अनुप्राणज्जीवज्जगद्विश्वं यथा सा मृडस्य तनुरीश्वरमूर्तिर्वायुरूपा हर-
स्य भुजङ्गमा एव जङ्घ(l.5)मान्याभरणानि तेषां भरणी पोषिका हरस्य
ललाटदृष्टप्रभ्रेः प्रियंकरणी ज्वालाकैरी हनुमन्तम (l.6) जनयत् अयं हनु-
मान्कौमारेण क्रमेण रामस्य विष्णोस्साहायकमकरोत् केसरी राजा ह$\dots$
$\dots$(l.7)त्कुमारः स्कन्दश्च दैत्यदलनाद्विष्णोरुपकारं कृतवान् . अयममुमि-
त्यनयोर्मध्यादेकस्य पाठे $\dots\dots$ (l.8)रस्यार्थलभ्यत्वम् ॥ ९२.
वैदेहीकिंवदन्त्या रघुपतिहृदयं लक्ष्मणस्याथ वक्ष-
स्संजीवन्या विशल्यं(l.9) विरचयितुमयं द्विः पयोराशिमारे .
यातायातं विधाताप्यधिवसति यतो विस्मयस्यातिभूमिं(l.10)
भूमा(?)रंहो निरंहो वहति हनुमतस्संमतं तद्विमानम् ॥
सीतावृत्तान्तेन राम $\dots\dots\dots\dots$(l.11)जीवनौषध्या लक्ष्मणस्य च वक्षो
विगतशल्यं कर्तुं द्वौ वारौ समुद्रस्य पारे गता[गतं] $\dots\dots$हृतुमान्ये-
नाश्चर्यस्यातिशयं प्राप्तः तद्धनुमतो मनोहरं निरंहो निष्पापं रंहो $\dots\dots\dots\dots$
(l.13) धारयति ॥ 93.
लङ्कायामपि चन्द्रशेखरधनुर्भङ्गीकिएश्यामिकां
क्रान्तां दाशरथेर्भुजादिव मनोराज्योषशानीकृतात् .
1 Ms. तताक°. 2 Ms. lc. mark before 'क' but nothing is written on
margin. 3 Ms. 'जीवि'. 4 Ms. 'जव'. 5 Ms. 'रय'.

orद्वेधा? It has two strokes: द्वैधा. Wait, let's look at द्विसहस्रसंख्यः: द्विसहस्रसंख्यःorद्विसहस्रसंख्यं? It has visarga: द्विसहस्रसंख्यः. Then क्षिप्तोच्छ्रिमार्गो(1.1): क्षिप्तोच्छ्रिमार्गो- wait, in line 12 the verse says:द्वैधाक्लृप्ताद्दिमार्गं. Commentary explains: बाणवर्षैर्द्वैधा द्विसहस्रसंख्यः क्षिप्तोच्छ्रिमार्गो(1.1). Wait, look at the dots: There are 5 small circles at the start of line 15: ......or•••••. In the image, they are small circles °°°°°or......? They are small circles/dots: ......(dots) in line 6:राक्षस्या••••••(1.17)लितां. In line 14: द्वैगुण्यविकासं ••••••••(1.23*). In line 15: •••••तस्य. In line 16: •••••••• ॥ ९५.`

Now look at verse 96:
तेजोवधं रचयितुं रजनीचराणा