सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa

महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा

DevanagariHindipublished296 पृष्ठ

परिशिष्ट-२
प्रतिमानाटक के छन्द
गेय वस्तु को छन्द, श्लोक या पद्य कहा जाता है। लौकिक संस्कृत के छन्दों
में साधारण रूप से ४ चरण या पाद होते हैं। ये छन्द तीन प्रकार के हैं—समवृत्त,
अर्धसमवृत्त, और विषमवृत्त। चारों चरणों में वर्णों या मात्राओं की संख्या समान
होने पर समवृत्त छन्द होते हैं। संस्कृत (लौकिक) के अधिकांश छन्द समवृत्त हैं।
पहले तथा तीसरे चरण में एवं दूसरे तथा चौथे चरण में वर्णों या मात्राओं की संख्या
समान होने पर अर्धसमवृत्त छन्द होते हैं। पुष्पिताग्रा आदि छन्द इसी प्रकार के हैं।
सभी चरणों में इनकी विषमता होने पर विषमवृत्त छन्द होता है। जैसे कि आर्या
छन्द है।
छन्दों में वर्णों या मात्राओं की गणना की जाती है। जिन छन्दों की रचना
वर्णों के अनुसार की जाती है, वे वर्णिक छन्द कहलाते हैं। जिनकी रचना मात्राओं
के अनुसार होती है, वे मात्रिक होते हैं। इन्द्रवज्रा आदि छन्द वर्णिक और आर्या
आदि छन्द मात्रिक हैं।
छन्दों की रचना में लघु तथा गुरु होने के क्रम की गणना होती है। इनमें
अ, इ, उ, ऋ तथा लृ स्वर लघु हैं और शेष गुरु हैं। परन्तु निम्न अवस्थाओं में
लघु स्वरों को भी गुरु समझा जाता है—
(१) यदि लघु स्वर के पश्चात् अनुस्वार, विसर्ग या संयुक्त वर्ण हो।
(२) यदि यह पाद का अन्तिम स्वर हो।
गणना के लिये लघु स्वर की एक मात्रा तथा गुरु स्वर की दो मात्रायें गिनी
जाती हैं। लघु का संकेत “।” चिह्न है तथा गुरु का संकेत “ऽ” चिह्न है।
वर्णिक छन्दों में वर्णों के गुरु-लघु के बोध के लिये गणों का उपयोग किया
जाता है। गणों की संख्या आठ है तथा उनमें लघु-गुरु वर्ण निम्न क्रम से होते हैं—
यगण । ऽ ऽ रगण ऽ । ऽ नगण । । ।
मगण ऽ ऽ ऽ जगण । ऽ । सगण । । ऽ
तगण ऽ ऽ । भगण ऽ । ।
इनको इस सूत्र से भी लिखा जाता है—
यमाताराजभानसलगा
छन्दों में यति होती है। यति का अभिप्राय है कि छन्द का गान करते हुये
उस स्थान पर विराम होता है। यति लम्बे छन्दों में होती है।
प्रतिमानाटक में निम्न प्रकार से छन्दों का प्रयोग किया गया है—

श्लोक संख्या

नाम छन्दप्रथम अङ्कद्वितीय अङ्कतृतीय अङ्कचतुर्थ अङ्कपञ्चम अङ्कषष्ठ अङ्कसप्तम अङ्कयोग
आर्या२७—————२
अनुष्टुप्४, ६, ९, १०, ११, १२, १३, १५, १६, १७, १८, २०, २१, २३, २४, २६, २७, २८, ३१३, ५, ६, ८, ९, १०, ११, १२, १५, १६, १७, १८, २०४, ५, ६, ८, १०, १२, १४, १६, १८, २०, २३, २४३, ४, ५, ११, १६, १२, १४, १५, १६, २६, २८६, ८, १२, १३, १४, १५, २०, २१, २२५, ६, १०, ११, १३, १४, १५२, ५, ८, १२, १५७५
उपजाति——१५६, १३३,

परिशिष्ट-३
'प्रतिमानाटक' की सूक्तियाँ और लोकोक्तियाँ
अंक श्लोक संख्या पृष्ठ संख्या
१. अनुचरति शशाङ्कं राहुदोषोऽपि तारा १ २५ ४०
२. अपरिहरणीयो महर्षि शापः ६ १६०
३. अलं गुरुजनापवादमभिधातुम् ४ १११
४. अलमतिस्नेहेन ४ १३८
५. अलमिदानीं व्रणे प्रहर्तुम् ४ १२६
६. अलमुपहतासु स्त्रीबुद्धिषु स्वमार्जवमुपक्षेप्तुम् १ २८
७. अल्पं तुल्यशीलानि द्वन्द्वानि सृज्यन्ते १ १६
८. अविज्ञातपुरुषविशेषा खलु वानराः ६ १८०
९. उपोपविश्य प्रवेष्टव्यानि नगराणि ३ ८०
१०. कष्टं वनं स्त्रीजनसौकुमार्यं समं लताभिः
विषमीकरोति ५ ३ १४३
११. का नाम माता पुत्रकस्यापराधं न मर्षयति ६ १६१
१२. किं क्षमा निर्मनस्विता १ १६ ३४
१३. किं ब्रह्मघ्नानामपि परेण निवेदनं क्रियते ? ४ ११३
१४. कुतः क्रोधो विनीतानाम् लज्जा व कृतचेतसाम् ६ ६ १७६
१५. गङ्गायमुनोर्मध्ये कुलदीव प्रवेशिता ३ १६ ६६
१६. गोपहीना गावो विलयं यान्ति ३ २३ १०४
१७. छायां परिहृत्य शरीरं न लङ्घयामि ५ १५१
१८. तिर्यग्योनयोऽप्युपकृतमवगच्छन्ति ६ १८०
१९. धन्या भूमिवर्तते यत्र सीता ५ १७ १६२
२०. न खलु एकाकिन्या हसितव्यम् १ १०
२१. न न्याय्यं परदोषमभिधातुम् ४ १११
२२. न व्याघ्रं मृगशिशवः धर्षयन्ति ५ १८ १७१
२३. नारीणां पुरुषाणां च निर्मर्यादो ध्वनिः । सुव्यक्तं
प्रभवार्मीति मूले देवेन ताडितम् १ ११ २५
२४. निम्नस्थलोत्पादको हि कालः ७ २००
२५. निर्दोषदृश्या हि भवन्ति नार्यो यज्ञे विवाहे
व्यसने वने च १ २६ ४४
२६. नृपतिहीना हि विलयं यान्ति ३ २३ १०४
२७. पतति स्रस्तवृक्षोऽप्रति भूमिं लता १ २५ ४८

सूक्तियाँ और लोकोक्तियाँ । २२३
२८ पिपासार्त्तोऽनुधावामि क्षीणतोयां नदीमिव ३ १० ६०
२९. पुरुषाणां मातृदोषो न दोषः ४ २१ १२६
३०. बहुदोषाण्यरण्यानि २ १५ ६२
३१. बहुवृत्तान्तानि राजकुलानि नाम १ १५, १८
३२ भर्तृ द्रोहादस्तु माताऽप्यमाता ३ १८ ६६
३३. भर्तृ नाथा हि नार्यः १ २५ ४०
३४. राज्यं नाम मुहूर्तंमपि नोपेक्षणीयम् ४ — १३८
३५. वार्धलस्तु प्रणामः स्यादमन्त्रितदैवतः ३ ५ ८१
३६. विधिरनतिक्रमणीयः २ ५८
३७. शरीरेऽरिः प्रहरति स्वजनो हृदये १ १२ २६
३८. सर्वं श्रद्धया दत्तं श्राद्धम् ५ १५१
३९. सर्वशोभनीयं सुरूपं नाम १ १२
४०. सर्वोऽपिमृदुः परिभूयते १ १८ ३३
४१. सुलभापराधः परिजनो नाम १ ११
४२. यः पुत्रः कुरुते पितुर्यदि वचः कस्तत्र भोः
विस्मयः १ ५ १६
४३. हस्तस्पर्शो हि मातृणामजलस्य जलाञ्जलिः ३ १२ ६२

परिशिष्ट-४
श्लोकानुक्रमणिका
अङ्क श्लोक
अक्षोभ्यः क्षोभितः केन १ १७
अङ्गं मे स्पृश कौसल्ये २ १८
अत्र रामश्च सीता च ४ ४
अद्य खल्वगच्छामि ४ १२
अद्यैव यास्यामि पुरीमयोध्याम् ७ १४
अधिगतनृपशब्दं धार्यमाणातपत्रम् ७ १२
अनपत्या वयं रामः २ ८
अनुचरति राहुदोषेऽपितारा १ २५
अन्वास्यमानश्चिरजीवदोषैः ३ १५
अयं ते दयितो भ्राता ४ ११
अयं सैन्येन महता ७ ५
अयं हि पतितः कोऽपि ३ १४
अयममरपतेः सखा दिलीपो २ २१
अयशसि यदि लोभः कीर्तयित्वा ३ २१
अपि सुगुण ममापि त्वत्प्रसूतिः ४ २१
अयोध्यामटवीभूताम् ३ १०
असुरसमरदक्षैर्वज्रसंघृष्ट ४ १०
अहं पश्चात् प्रवेक्ष्यामि ४ १५
अहं हि दुःखमत्यन्तं २ ६
अहो बलमहो वीर्यम् ५ १४
आदर्शो वल्कलानीव १ ६
आपृच्छ पुत्रकृतकान् हरिणान् ५ ११
आरब्धे पटहे स्थिते गुरुजने १ ५
अशावन्तः पुरे पौराः ४ २८
इदं गृहं तत् प्रतिमानपस्य न। ३ १३
इदं तत् स्त्रीमयं तेजो ४ १४
इदानीं भूमिपालेन १ ४
इयं स्वयं गच्छतु मानहेतो १ १३
इयं हि नीलोत्पलदामवर्चसा ६ १

श्लोकानुक्रमणिका । २२५
अङ्क श्लोक
इयमेका पृथिव्यां हि ५ ८
इहं स्थास्यामि देहेन ४ १६
उभयस्यास्ति सान्निध्यम् ५ ६
एतदार्याभिषेकेण ७ १३
एते ते देवतानामसुरपुरवधे ३ ७
एते भृत्याः स्वानि कर्माणि हित्वा? २ १३
कंप्यर्थं चिरं ध्यात्वा २ १७
कर्णौ त्वरापहृतभूषणभुग्नपाशौ १ ८
कस्यासौ सदृशतरः स्वरः पितुर्मे ४ ६
कीमं देवतमित्येव ३ ५
कालेखल्वागतादेव्यः ३ १२
कुतः क्रोधो विनीतानाम् ६ ६
कृतान्तशल्याभिहते शरीरे ५ ४
कृत्वास्ववीर्यसदृशं परमं प्रयत्नम् ६ ४
क्रमप्राप्ते हृते राज्ये १ १६
क्व ते ज्येष्ठो रामः प्रियसुत २ १४
गच्छन्ति तुष्टिं खलु दैवतानि ५ ५
गतो रामः प्रियं तेऽस्तु २ २०
गत्वा तु पूर्वमय-मार्यनिरीक्षणार्थम् ६ ७
गत्वा पूर्वं स्वसैन्यैरभिसरिसमये ४ १७
गुरोर्मे पादशुश्रूषाम् १ २७
गोपहीना यथा गावो ३ २३
घंतः स्पष्टो धरिः समदवृषभ ४ ७
चरति पुलिनेषु हंसी कासांशुक० १ २
चीरमात्रोत्तरीयाणाम् १ ३१
छत्रं सव्यजनं सनन्दिपरहं भद्रासनम् १ ३
जय नरवर जयः स्याद् द्वितीय ७ १
तं चिन्तयामि नृपतिं सुरलोकयातम् ४ २२
तं स्मृत्वा शुल्कदोषं भवतु ३ ११
तत्र यास्यामि यत्रासौ ३ २४
तपः सङ्ग्रामकवचम् १ २५
तवैव पुत्रः सत्पुत्रो २ १०
तातस्यैतानि भाग्यानि ५ १३
ताते धनुर्न मयि सत्यमवेक्षमाणे ४ २२

२२६ ] प्रतिमानाटकम्
अङ्कः श्लोकः
तीर्थोदकेन मुनिभिः स्वयमाहृतेन ७ ६
तेतोक्तं रुदितस्यान्ते ६ १५
तैस्तपिताः सुतफलं पितरो लभन्ते ५ १०
तैस्तैः प्रवृद्धविषयैर्विषमैर्विमुक्तम् ७ ६
त्यक्त्वा तां गुरुणा मया च रहिताम् ५ १
त्यक्त्वा स्नेहं शीलसङ्क्रान्तदोषैः ३ १८
त्रैलोक्यं दग्धुं कामेव १ २१
त्वया राज्यैषिण्या नृपतिरसुभि ३ २३
दैत्येन्द्रमानमथनस्य नृपस्य पुत्रो ४ २
द्रुमा धावन्तीव द्रुतरथगति ३ ३
धन्याः खलु वने वाताः २ १२
नरपतिनिधनं भवत्प्रवासम् ४ १८
नरपतिनिधनं मयानुभूतम् ६ ८
नागेन्द्राः यवसाभिलासविमुखाः २ २
नारीणां पुरुषाणां च १ ११
नियतमनियतात्मा ५ ७
निर्घृणश्च कृतघ्नश्च ४ ५
निर्योगाद् भूषणान्माल्यात् १ २६
पक्षाभ्यां परिभूय वीर्यविषयम् ६ ३
पतत्युत्थाय चोत्थाय २ ३
पतितमिव शिरः पितुः पादयोः ३ ३
पादोपमुक्तौ तव पादुके म ४ २५
पितुः प्राणपरित्यागम् ३ ४
पितुर्नियोगादहमागतो वनम् ४ २०
पितुर्मे को व्याधिः हृदयपरितापः ३ १
पितुर्मे नोरसो पुत्रो ३ १६
पित्रा च बान्धवजनेन च विप्रयुक्तो ६ १२
प्रख्यातसद्गुणगणः प्रतिपक्षकाल ६ ६
फलानि दृष्ट्वा दर्भेषु ५ ६
बलादेष दशग्रीवः ५ २१
भग्नः शक्रः कम्पतो वित्तनाथः ५ १७
भरतो वा भवेद् राजा १ २०
भ्रमति सलिल वृक्षावर्ते सफेन ५ २
मङ्गलाद्येन मा दद्यात् १ २४

श्लोकानुक्रमणिका [ २२७
अङ्क श्लोक
मदभुजाकृष्टनिस्त्रिंश ५ २२
मम मातुः प्रियं कर्तुम् ४ ३
मम मातुश्च मातुश्च ३ १६
माययापहृते रामे ५ १५
मा स्वयं मन्युमुत्पाद्य १ १०
मुखमनुपमं त्वार्यस्याभ्रंशशाङ्क ४ ८
मेरुश्चलान्नैव युगक्षयसन्निकर्षे २ १
यः स्वराज्यं परित्यज्य ६ १३
यत्कृते महति क्लेशे १ २३
यत्सत्यं यदि तोषितोऽस्मि भवता ४ २३
यथा रामश्च जानक्या ७ १५
यदि न सहसे राज्ञो मोहं धनुः १ १८
यस्याः शक्रसमो भर्ता १ १३
यावद् भविष्यति भवन्नियमात्रसानम् ४ २४
युद्धे येन सुराः सदानवगणाः ५ १६
येन प्राणाश्च राज्यं च ३ ८
योऽस्याः करः श्राम्यति दर्पणेऽपि ५ ३
योऽहमुत्पतितो गगने ५ २०
रघोश्चतुर्थोऽयमजात् तृतीयः ४ ६
रामं वा शरणमुपेहि लक्ष्मणं वा ५ १८
रामलक्ष्मणयोर्मध्ये २ १५
रामेणापि परित्यक्तो २ ५
राज्ये त्वामभिषिच्य सन्नरपते २ १६
रेणुः समुत्पतति लोध्रसमानगौरः ७ ४
वक्षः प्रसारय कपाटपुटप्रमाणम् ४ १६
वक्षः प्रसारय कवाटपुटप्रमाणम् ७ ७
वक्तव्यम् किञ्चिदस्मासु ३ ६
वनगमननिवृत्तिः पार्थिवस्यैव १ १४
वयमयशसा चीरेणार्यो ३ १७
वल्कलैर्हृतराज्यश्रीः ३ २०
विचेष्टमानेव भुजगाङ्गना ६ २
विलपसि किमिदं विशालनेत्रे ५ १६
विविधैर्व्यसनैः क्लिष्टम् ७ ८
वेलामिमां मत्तगजेन्द्रकीर्णां ६ १६

२२८ ] प्रतिमानाटकम्
अङ्क श्लोक
वैरं मुनिजनस्यार्थे ६ ११
शत्रुघ्नलक्ष्मणगृहीतघटेऽभिषेके १ ७
शरीरेऽरिः प्रहरति १ १२
शुल्के विपणितं राज्यं १ १५
शून्यः प्राप्तो यदि रथो २ ११
शोकदैववचनाद् राज्ञा १ १६
श्रद्धेयः स्वजनस्य पौररुचितो ४ २७
श्रुत्वा तं वनगमनं वधूसहायं १ ३०
सकृत् स्पृशामि वा रामम् २ १६
स्वैरवीति सीतेति च जानकीति ७ ३
सत्यसन्ध जितक्रोध २ ६
समं बाष्पेण पतत । १ ६
समुदितबलवीर्यं रावणं ७ २
सीताभवः पातु सुमन्त्रतुष्टः १ १
सुग्रीवो भ्रंसितो राज्याद् ६ १०
सुचिरेणापि कालेन ४ २६
सूर्य इवगतो रामः २ ७
सौवर्णान् वा मृगांस्तान् मे ५ १२
स्वर्गं गते नरपतौ सुकृतानुयात्रे ४ १
स्वर्गेऽपि तुष्टिमुपगच्छ विमुञ्च दैन्यम् ७ ११
स्वैरं हि पश्यन्तु कलत्रमेतद् १ २६
हत्वा रिपुंप्रभवमप्रतिमं तमोघम् ७ १०
हन्त भोः सत्वयुक्तानाम् ६ १४
हा वत्स राम जगतां नयनाभिराम २ ४
हृदय भव सकामं यत्कृते ३ ६
हृदयस्थितशोकाग्नि ६ ५

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

Quiz Time
मुंडिका उपनिषद (सत्यमेव जयते)
लक्ष्यदीप का क्षेत्रफल — 32 Sq. K.m
भारत का सम्राट जिसके अंग रक्षक
टुकड़ी में महिलाएँ थी
(युनानी म...
चन्द्रगुप्त
वक्त किसी के रोके रोकता नही

(The page contains no main text; it is a blank manuscript page/flyleaf.)

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

[प्रस्तुत पृष्ठ ग्रन्थ के आवरण अथवा रिक्त/अन्तःपृष्ठ (flyleaf) का है, जिस पर कोई ग्रन्थ-पाठ मुद्रित/लिखित नहीं है; केवल पेंसिल और स्याही के अनौपचारिक चिह्न/रेखाएँ अंकित हैं।]
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA