प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

(90)

भरतः—किमिति किमिति ।
भटः—एकनाडिकावशेषः कृत्तिकाविषयः । तस्मात् प्रतिपन्नायामेव
रोहिण्यामयोध्यां प्रवेक्ष्यति कुमारः ।
भरतः—वाढमेवनम् । न मया गुरुवचनमतिक्रान्तपूर्वम् । गच्छ त्वम् ।
भटः—यदाज्ञापयति कुमारः । (निष्क्रान्तः)
शब्दार्थ—रथवेगं = रथ की गति को । निरूप्य = देख कर । क्षीण-
विषयाः = अल्पीभूत पदार्थ वाले । उद्‌वृत्ताम्बुः = उछलते हुए जल वाली ।
नेमिविवरे = पहिए के घेरे के रन्ध्र में । अरव्यक्तिः = पहिए के नाभि मध्य के
अवयव अरों की स्फुट प्रतीति । स्थितम् = गति रहित । जवात् = वेग के
कारण । चक्रवलयम् = पहिए का मण्डल । रजः = धूलि । अश्वोद्धूतं = घोड़ों
के खुरों से उडी हुई । पुरतः = आगे । नानुTurnपतति = पीछे नही गिरती है ।
घोपस्नेहतया = घने और शीतल होने के कारण । अभितः = आगे । त्वरता =
शीघ्रता । स्निह्यता = प्रेम प्रदर्शित करते हुए । समुत्थापितः = उठाते हुए ।
उपगता = पहुँचा हुआ । क्लेदयन्ति = सींच रही हैं । सदृशः = पहले के समान
ही । व्यायतः = नियन्त्रित या बलवान् । आत्मनः = स्वयं के । सौमित्रिणा =
लक्ष्मण के द्वारा । अविज्ञाय = नहीं जान कर । उदर्के = उत्तर काल में ।
निष्फलाम् = फलरहित । आशानाम् = मनोरथ को । परिवहन् = धारण करते
हुए । प्रवेक्ष्यति = प्रवेश करेगा । जानद्भिः = जानते हुए भी । निवेद्यते = कहा
जा रहा है । प्राणपरित्यागं = मृत्यु को । ऐश्वर्यलुब्धताम् = धन लोलुपता को ।
प्रवास = देशान्तरगमन को । दोषान् = दुःखपूर्ण समाचारों को । अभिधास्यति =
कहेगा । अभिगतः = आया है । उपाध्यायाः = वसिष्ठ, वामदेव आदि ने ।
भवन्तम् = आपको । आहुः = कहा है । नाडिका = २४ मिनट का काल या
आधे मुहूर्त का समय । कृत्तिकाविषय = कृत्तिका नक्षत्र का समय । प्रतिपन्ना-
याम् = बीत जाने पर । गेहिण्याम् = रोहिणी नक्षत्र में । वाढम् = हाँ, ठीक
है । अतिक्रान्तपूर्वम् = पहले उल्लंघन करना ।
अन्वय—द्रुतरयगतिक्षीणविषयाः द्रुमाः धावन्ति इव । मही उद्‌-
वृत्ताम्बुः नदी इव नेमिविवरे निपतति । अरव्यक्तिः नष्टा । चक्रवलयम् जवात्
स्थितम् इव । अश्वोद्धूतं रजः च पुरतः पतति न अनुपतति । (२)