प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

( 82 )
रघुरयमत्रभवानजः पिता मे ।
किमभिगमनकारणं भवद्भिः
सह वसने समयो ममापि तत्र ॥ (२१)
राम ! वैदेहि ! लक्ष्मण ! अहमितः पितॄणां सकाशं गच्छामि ।
हे पितरः ! अयमहमागच्छामि ।
(मूर्च्छया परामृष्टः)
(काञ्चुकीयो यवनिकास्तरणं करोति)
सर्वे—हा हा महाराजः । हा हा महाराजः ।
(निष्क्रान्ता सर्वे)
द्वितीय अङ्कः ।
शब्दार्थ—निवर्तते = वापस लौटी है। सन्ततं - लगातार। अभिषिच्य
= अभिषेक करके। सन्नरपतेः = अच्छे राजा के। कृतार्थाः = सफल मनोरथ
वाली। सहजान् = भाइयो को। समानविभवान् = तुल्य ऐश्वर्य वाले। कुरु =
करो। तदन्यथा = उसे विपरीत रूप में। निःशेषम् - सम्पूर्ण को। जीवितैः =
प्राणो से। क्षिप्रं = जल्दी से। आनीयता = बुला लो। पापं = बुरा कार्य।
अस्तु = होवे। श्रवणसन्दग्धहृदयं = सुनने से पीड़ित हृदय वाले। आश्वासयितु
= धैर्य बंधाने के लिए। पितरः = पूर्वज। आप जल (आपः शब्द संस्कृत
मे नित्य बहुवचनान्त होता है)। आचम्य - आचमन करके। अमरपतेः सखा
= इन्द्र के मित्र। अभिगमनकारण = आने का प्रयोजन। सह वसने = साथ
रहने मे। इतः = यहाँ से। सकाश = पास मे। परामृष्टः = युक्त होना
(आक्रान्त)। यवनिकास्तरण = वस्त्र से ढकना।
अन्वय—कौसल्ये, मे अङ्ग स्पृश, त्वाम् चक्षुषा न पश्यामि। रामं प्रति
गता बुद्धिः अद्य अपि न निवर्तते। (१८)
अन्वय—त्वां राज्ये अभिषिच्य, सन्नरपतेः लाभात् प्रजाः कृतार्थाः
कृत्वा, त्वत् सहजान् सन्ततम् आत्मनः समानविभवान् कुरु इति च ते आदिश्य
इतः तपोवनं गन्तव्यम् इति एतया हि कैकेय्या, अहो, तत् निःशेषम् एकपदे
अन्यथा कृतम् (१६)