प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

सकृत् स्पृशामि वारामं, सकृत् पश्यामि वा पुनः ।
गतायुरमृतेनेव जीवामीति मतिर्मम ॥ (१६)
सुमन्त्रः-शृङ्गवेरपुरे रथादवतीर्यायोध्याभिमुखाः स्थित्वा सर्व एव
महाराज शिरसा प्रणम्य विज्ञापयितुमारब्धाः ।
कमप्यर्थम् चिरंध्यात्वा वक्तुं प्रस्फुरिताधराः ।
वाष्पस्तम्भितकण्ठत्वादनुक्त्वैव वनं गताः ॥ (१७)
राजा-कथमनुक्त्वैव वनं गताः ? (इति द्विगुणं मोहमुपगतः)
सुमन्त्रः- (ससम्भ्रमम्) बालाके ! उच्यताममात्येभ्यः-
अप्रतीकारायां दशायां वर्तते महाराज इति ।
काञ्चुकीयः-तथा । (निष्क्रान्तः)
शब्दार्थ - श्रोत्ररसायनैः = कर्ण प्रिय । हृदयातुरीषधैः = मानसिक
व्यथा मे प्रशमन पटु । नामधेयैः = नामो के द्वारा । श्रावय = सुनाओ । आयु-
ष्मान् = दीर्घायु । स्पृष्ट इव = छूने के समान । प्रतिभाति = प्रतीत होता है ।
अक्रमः = अनुचित क्रम या क्रमभङ्ग । अभिधीयताम् = कहा जाए । बहु-
दोषाणि = अनेक विघ्नो वाले । अरण्यानि = वन । सनाथा = रक्षकयुक्त ।
परिष्वजध्वम् = भेंट करो । पुत्रकाः = पुत्रो । सकृत् = एक बार । गतायुः =
मरणासन्न बना हुआ । शृङ्गवेरपुरे = गगा के तटवर्ती स्थान पर । विज्ञापयितुम्
= सन्देश देने हेतु । अर्थम् = अभिप्राय को । ध्यात्वा = ध्यान करके । प्रस्फुरिता-
धराः = फड़कते हुए ओष्ठो वाले । वाष्पस्तम्भितकण्ठत्वात् = आँसुओ से रुंधे
हुए गले के कारण । अनुक्त्वा = बिना बोले हुए । द्विगुण = दुगुने । अप्रती-
कारायाम् = ठीक न होने वाली ।
अन्वय-अत्र अपि मैथिली रामलक्ष्मणयोः मध्ये तिष्ठतु । अरण्यानि
बहुदोषाणि, एषा सनाथा भविष्यति । (१५)
अन्वय-सकृत् रामं स्पृशामि वा पुनः सकृत् पश्यामि। गतायुः अमृतेन
इव जीवामि इति मम मतिः । (१६)
अन्वय-चिर कम् अपि अर्थम् वक्तुं प्रस्फुरिताधराः वाष्पस्तम्भित-
कण्ठत्वात् अनुक्त्वा एव वनं गताः (१७)
हिन्दी अर्थ
सुमन्त्र-सभी ने ही महाराज को-