प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

( 68 )
भ्यामन्वास्यमानस्तिष्ठति । कष्टा खल्ववस्था वर्तते । एष एष
महाराजः—
पतत्युत्थाय चोत्थाय हा हेत्युच्चैर्लपन्मुहुः ।
दिशं पश्यति तामेव यया यातो रघूद्वहः ॥ (३)
(निष्क्रान्तः)
मिश्रविष्कम्भकः ।
शब्दार्थ—प्रतिहारव्यापृताः = द्वार पर नियुक्त पुरुष । अप्रमत्तः =
सावधान । सत्यवचनरक्षणपरः = सत्य वाणी के पालन में तत्पर । उपावर्त-
यितुम् = वापस लौटाने के लिए । अशक्तः - असमर्थ । प्रलपन् = निरर्थक
बोलते हुए । समुद्रगृहके = समुद्रगृह नामक भवन में । मेरुः = सुमेरु पर्वत ।
चलन् = कम्पायमान् । युगक्षय-सन्निकर्षे = युगान्त के समीप आने पर । शोषं
व्रजन् = सूखते हुए । महोदधिः = समुद्र । अप्रमेयः = जिसका निर्धारण नहीं
किया जा सके । पतन् = गिरता हुआ । मण्डलमात्रलक्ष्यः = बिम्ब मात्र के
समान दिखने वाला । भृश = बहुत अधिक । शिथिलदेहमतिः = सुन्न शरीर
और बुद्धि वाले । यवस = कोमल घास । सास्रेक्षणा = अश्रु पूर्ण नेत्रों वाले ।
वाजिनः = घोड़े । हेषाशून्यमुखाः=शब्द रहित मुख वाले । त्यक्ताहारकथा =
भोजन और बोलना छोड़ने वाले । सुदीनवदनाः = अत्यन्त मलिन मुख वाले ।
क्रन्दन्तः = रोते हुए । उच्चैः = जोर से । याति = गये है । सदारसहजः = स्त्री
और भाई के साथ । अमी = ये । महादेव्या = कौसल्या के द्वारा । निगृह्य=
रोक कर । संस्थापयन्तीभ्याम् = धैर्य बँधाती हुई । अन्वास्यमानः = सेवा
किए जाते हुए । कष्टा=दुःखपूर्णा । उत्थाय=उठ कर । लपन् बोलते हुए ।
मुहुः = बार-बार । यया = जिस दिशा से । यातः = गए हैं । रघूद्वहः = रघुवंश
में श्रेष्ठ अर्थात् राम । मिश्रविष्कम्भकः = नाटक में प्राप्त होने वाला एक
विशेष पारिभाषिक शब्द, जिसमें बीती हुई और आगे होने वाली घटनाओं
की सूचना रहती है ।
अन्वय-युगक्षयसन्निकर्षे चलन् मेरुः इव, शोषं व्रजन् अप्रमेयः महोदधिः
इव, पतन् मण्डलमात्रलक्ष्यः सूर्यः इव, नरेन्द्रः शोकात् भृशं शिथिलदेहमतिः ।(१)
अन्वय—अमी यवसाभिलाषविमुखाः नागेन्द्राः, सास्रेक्षणाः हेषाशून्य-
मुखाः वाजिनः, त्यक्ताहारकथाः सुदीनवदनाः उच्चैः क्रन्दन्तःसवृद्धवनितावालाः
पौराः जनः च यया दिशा सदारसहजः रामः याति, ताम् इव पश्यन्ति । (२)