प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

( 54 )
काञ्चुकीयः—अथ ।
रामः—अतः परं न मातुः परिवादं श्रोतुमिच्छामि । महाराजस्य
वृत्तान्तस्तावदभिधीयताम् ।
काञ्चुकीयः—ततस्तदानीम्,
शोकादवचनाद् राजा हस्तेनैव विसर्जितः ।
किमप्यभिमतं मन्ये माहन्नृपतिर्गतश्च ॥ (१६)
रामः—कथं मोहमुपगतः ?
शब्दार्थ—परित्रायताम् रक्षा की जाए । परित्रातव्यः=रक्षणीय ।
दोषः=अवगुण अर्थात् आपत्ति । प्रतीकारः=दूर करने का उपाय । उदर्कैण
=उत्तर फल अर्थात् परिणाम । शक्रसमः=इन्द्र के तुल्य । स्पृहा=इच्छा ।
अकार्यम्=धर्तृव्यसन रूप बुरा कार्य । उपहतासु=नष्ट हुई अर्थात् कुटिल
बनी । आर्जवम्=सरलता को । उपनिक्षेप्तुम्=आरोपित करने के लिए ।
निवृत्तः=रुक गया है । पितृपरवत्ता=पिता का नियन्त्रण । नवनृपतिविमर्शे=
नये राजा के विचार में । शङ्का=विचिकित्सा या संशय । परिभोगैः=राजसुख
की आनन्द प्राप्ति से । अनाहूतोपमृत्यया = बिना बुलाए पहुँचने वाली ।
अर्थम्=वस्तुतत्व को । अवेक्षते=देखते हैं । शुल्के=विवाह के मूल्य मे । विप-
णितम्=विशेष सम्भावित । पुत्रार्थे=पुत्र के निमित्त । याच्यते=मागा जाता
है । परिवादं=निन्दा को । अभिधीयताम्=कहा जाए । अवचनात् =बिना कुछ
कहे । विसर्जितः=भेज दिया । अभिमतं=चाहा गया । मन्ये=मै समझता हूँ ।
मोह=संज्ञाहीनता को ।
अन्वय—परिः शरीरे प्रहरति तथा स्वजनः हृदये । कस्य स्वजन शब्दः
मे लज्जाम् उत्पादयिष्यति । (१२)
अन्वय—यस्याः शक्रसमः भर्त्ता । या च मया पुत्रवती । तस्याः
कस्मिन् फले स्पृहा । येन अकार्यम् करिष्यति । (१३)
अन्वय—तावत् पार्थिवस्य एव वनगमननिवृत्तिः । मम पितृपरवत्ता ।
स एव बालभावः । नवनृपतिविमर्शे प्रजाना शङ्का न अस्ति । अथ च मे
भ्रातरः परिभोगैः न वञ्चिताः । (१४)
अन्वय—यदि शुल्के पुत्रार्थे विणणितं राज्य याच्यते, अत्र तस्याः
लोभः । भ्रातृराज्यापहारिणाम् अस्माकम् न । (१५)
अन्वय—राजा शोकात् अवचनात् हस्तेन एव विसर्जितः । नृपतिः
किमपि अभिमतम् मोहम् च गतः मन्ये । (१६)