सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa

महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा

DevanagariHindipublished296 पृष्ठ

पृष्ठ 52, कुल 296 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 52

सीता—तव फिर क्या हुआ ?
मूल
रामः—ततस्तदानीम्,
शत्रुघ्नलक्ष्मणगृहीतघटेऽभिषेके
छत्रे स्वयं नृपतिना रुदता गृहीते ।
सम्भ्रान्तया किमपि मन्थरया च कर्णे
राज्ञः शनैरभिहितं च न चास्मि राजा ॥ (७)
सीता—प्रियं मे। महाराज एव महाराजः, आर्यपुत्र एवार्यपुत्रः।
रामः—मैथिलि ! किमर्थं विमुक्तालङ्कारासि ?
सीता—न खलु तावदाबध्नामि ।
रामः—न खलु। प्रत्यग्रावतारितैर्भूषणैर्भवितव्यम्। तथाहि—
कर्णौ त्वरापहृतभूषणभुग्नपाशौ
संस्रंसिताभरणगौरतलौ च हस्तौ।
एतानि चाभरणभारनतानि गात्रे
स्थानानि नैव समतामुपयान्ति तावत् ॥ (८)
शब्दार्थ—सम्भ्रान्तया = घबराहट मे आने वाली। मन्थरया = मन्थरा
नामक दासी के द्वारा। अभिहितम् = कहा गया। न चास्मि = च + अस्मि =
मैं नहीं हूं अर्थात् मै नही बना। विमुक्तालङ्कारा = आभूषणों का परित्याग
करने वाली। असि = (तुम) हो। प्रत्यग्रावतारितैः = अभी-अभी उतारे गए।
भवितव्यम् = होनी चाहिए। त्वरा = शीघ्रता से। भुग्नपाशौ = टेढ़े बने ग्रन्थि
के समान भूषण धारण के स्थान वाले (दोनों कान)। संस्रंसित = दूर करना
या हटाना। गौरतलौ = श्वेत वर्ण की हथेलियों वाले। आभरणभारनतानि =
गहनों के बोझ से झुके। गात्रे = शरीर पर। स्थानानि = भाग। समताम् =
स्वाभाविक स्थिति मे। उपयान्ति = प्राप्त होते हैं। तावत् = अभी तक।
अन्वय—शत्रुघ्नलक्ष्मणगृहीतघटे अभिषेके, रुदता नृपतिना स्वयं छत्रे
गृहीते, सम्भ्रान्तया मन्थरया राज्ञः कर्णे शनैः किमपि अभिहितं च, न च राजा
अस्मि। (७)