प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

अपि रामः ते भर्ता मम एव रावणस्य युद्धे समरे अवस्थातुम् असमर्थः अशक्तः।
विपुलसैन्यसहितः देवगणसहितश्चापि स न मां युद्धे पराजेतुं समर्थः। अतस्त्वं मामेव
पतिरूपेण सम्भावय ॥१६॥
व्याकरण—विशाले नेत्रे यस्याः सा = विशालनेत्रा। नीयते अनेन = √नी +
ष्ट्रन् = नेत्र। √ऋ + ण्यत् = आर्य। विपुलेन बलेन युतः = विपुलबलयुतः। √यु +
क्त = युत।
छन्दः—पुष्पिताग्रा।
अलङ्कार—हेतु। तुम मुझको पति समझो, इस कथन का हेतु कहा गया
है कि राम मुझको युद्ध में हरा नहीं सकता। हेतु और हेतुमान् का कथन करने से
हेतु अलङ्कार है।
सीता—(सरोषम्) सत्तो सि। [शप्तोऽसि।]
रावणः—अहह अहो पतिव्रतायास्तेजः—
योऽहमुत्पतितो वेगान्न दग्धः सूर्यरश्मिभिः।
अस्याः परिमितैर्दग्धः शप्तोऽसीत्येभिरक्षरैः ॥२०॥
[अन्वयः—वेगाद् उत्पतितः यः अहं सूर्यरश्मिभिः न दग्धाः, अस्याः परिमितैः,
शप्तः असि, इति एभिः अक्षरैः दग्धः ॥२०॥]
हिन्दी रूपान्तर—
सीता—मैं तुझको शाप देती हूँ।
रावण—हाय, हाय। पतिव्रता का तेज आश्चर्यजनक है—
अर्थ [श्लोक २०]—वेग से ऊपर आकाश में उड़ता हुआ भी जो मैं सूर्य की
किरणों से जलाया नहीं जा सका, इस सीता के थोड़े से ही, "मैंने तुझको शाप दिया
है", इस प्रकार के इन अक्षरों से झुलस गया हूँ ॥२०॥
संस्कृत-व्याख्या—वेगात् अतिशीघ्रगत्यो उत्पतितः व्योम्नि उड्डीयमानः यः अहं
रावणः सूर्यरश्मिभि भास्करप्रखरकिरणैरपि न दग्धः परितापितः, सोऽहम् अस्याः
सीतायाः परिमितैः अतिस्वल्पैः "शप्तः असि", इति एभिः अक्षरैः वर्णैः दग्धः
परितापितोऽस्मि सूर्यस्य तेजसोऽपि अभिभवने समर्थोऽहं सीतायाः शापेन व्याकुली-
भूतः ॥२०॥
व्याकरण—सूर्यस्य रश्मिभिः = सूर्यरश्मिभिः। √सृ + क्यप् (निपातनात्) =
सूर्य। √अश् + मि (धातु को रशादेश) = रश्मि। दह् + क्त = दग्ध। शप् + क्त =
शप्त।
छन्दः—अनुष्टुप्।