प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

( 186 )
अत्रास्माभिरासीनैस्तातस्य निवपनक्रिया।
चिन्तयद्भिः काञ्चनपार्श्वो नाम मृगो दृष्टः ।
सीता—हम् आर्यपुत्र ! मा खलु मा खल्वेवं भणितुम् । (भीता वेपते)
रामः—अलमलं सम्भ्रमेण । अतिक्रान्तः खल्वेषकालः । (दिशो
विलोक्य) अये कुतो नु,
रेणुः समुत्पतति लोध्रसमानगौरः
सम्प्रावृणोति च दिशः पवनावधूतः ।
शङ्खध्वनिश्च पटहस्वनधीरनादः
सम्मूर्च्छितो वनमिदं नगरीकरोति ॥ (४)
शब्दार्थ—समुदितबलवीर्यम् = अच्छी तरह से बढ़ी हुई शक्ति वाले ।
जगति=संसार मे । गुणसमग्राम् = सभी गुणों से युक्त । विशुद्धाम्=पवित्र ।
गुरुणाम्=पिता आदि के । अन्तशः=अक्षरशः या पूरी तरह से । पूरयित्वा=
पूरा करके । प्राप्तवान् अस्मि = आ गया हूँ । भूयः = फिर । अभिवादनार्थम्=
प्रणाम के लिए । अभ्यन्तरं अन्दर । प्रविष्टा=गई हुई । चिरायते=देर कर
रही है । यथावयः = अपनी अवस्था के अनुरूप । स्निग्धतर = अत्यन्त प्रेम
से । स्नुषा=पुत्रवधू । तपस्विदारैः = मुनियों की स्त्रियों द्वारा । जनकेन्द्र-
पुत्री = सीता । सम्भाष्यमाणा=बातचीत करती हुई । समुपैति = पास आ
रही है । मन्दम् = धीरे-धीरे । कुटुम्बिकः = पति । उपसर्प = पास जाओ ।
एनम् = इसके । प्रेक्षितुम्=देखने में । अविश्वसनीयम् = बिना भरोसे के । मे=
मुझे । प्रतिभाति = लगता है । उपसृत्य=पास जाकर । अपि=क्या । जानासि=
याद करती हो । पूर्वाधिष्ठानं = पहले के समय का निवास । ज्ञायन्ते=पहचान
रही हो । पुत्रकृतकाः=कृत्रिम पुत्र । अवलोकितपत्रकाः=थोड़े से पत्तों वाले
अर्थात् छोटे । उल्लोक यितव्याः=शिर ऊँचा उठा कर देखने योग्य अर्थात्
बड़े । संवृत्ताः=हो गए। निम्नस्थलोत्पाटक=नीचे-ऊँचे भाव को पैदा करने
वाला । कालः=समय । उपलभ्यते=याद कर रही हो । सप्तपर्णस्य=सतछोने
के वृक्ष के । अधस्तात्=नीचे । शुक्लवासम्=श्वेत वस्त्र पहने । परित्रस्त=
भयभीत । मृगयूथम्=हरिणों का समूह । दृढम्=अच्छी तरह । नः=हमारी ।
तपसः=तपस्या का । साक्षिभूत = गवाह बना । महाकच्छः=बड़ा तालाब ।