प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

( 170 )

सुमन्त्रः—(आत्मगतम्) हन्त ! सर्वमुक्तमेव मया । (प्रकाशम्)
कुमार ! न खलु किञ्चित् । ऐश्वर्यभ्रंशतुल्या समाभिप्रेता ।
भरतः—तात ! किं गूहसे ? स्वर्गं गतेन महाराजपादमूलेन शापितः
स्याः, यदि सत्यं न ब्रूयाः ।
सुमन्त्रः—का गतिः । श्रूयताम् ।
वैरं मुनिजनस्यार्थे रक्षसा महता कृतम् ।
सीता मायामुपाश्रित्य रावणेन ततो हृता ॥ (११)
शब्दार्थ—नरपतिनिधनं = दशरथ की मृत्यु । मया = मुझ सुमन्त्र के
द्वारा । अनुभूतं = प्रत्यक्ष की गई । नृपतिसुतव्यसनं = राम का वनवास जन्य
दुःख । श्रुतः = ज्ञात हुआ । इह = इस उम्र में । स = वह प्रसिद्ध । मैथिलीप्रणाशः
= सीता का हरण । उद्दिश्य = लक्ष्य करके । एतु = आयो भर्ता = स्वामी भरत ।
उपसर्पतु = समीप में आयो । लोकाविष्कृतपितृस्नेहः = संसार में पिता की भक्ति
को प्रकट करने वाले राम । द्विधाभूतम् = दूसरे रूप में स्थित । अरुन्धतीचा-
रित्रम् = वसिष्ठ की पत्नी का पातिव्रत्य अर्थात् सीता । निष्कारणविहितवन-
वासं = बिना कारण के वनवास भोगने वाले । सौभ्रात्रम् = भाई का स्नेह
अर्थात् लक्ष्मण । सचिन्त. = चिन्ता युक्त । भर्तृदारकः = राजकुमार भरत ।
अतिमहान् = अत्यधिक । आयामः = खेद । सन्तापात् = शोक से । भ्रष्टहृदयः
= चंचल चित्त वाले । प्रतिनिवृत्तः = वापस आ गए । नियोगात् = आज्ञा से ।
अन्तरा = बीच से ही । विनीतानां = नम्र व्यक्तियों को । कृतचेतसां = सुसंस्कृत
चित्त वालों को । तच्छून्यं = तत् + शून्यं = उनसे रिक्त । विहीन = विरहित ।
श्रुताः = सुना है । किष्किंधा = नगरी का नाम वालि-सुग्रीव की राजधानी ।
वनौकसां = वानरों का । निवासः = आवास स्थान । अविज्ञातपुरुषविशेषाः =
मनुष्यों के तारतम्य को न जानने वाले । दुःखिताः = पीड़ित । तिर्यग्योनयः =
कीट आदि पशु । उपकृतं = उपकार को । अवगच्छति = समझते हैं । भ्रंशितः
राज्यात् = राज लक्ष्मी से अपहृत हुआ । ज्येष्ठेन = बड़े । हृतदारः = पत्नी का
अपहरण हो जाने वाला । वसञ्छैले = वसन् + शैले = पर्वत पर रहते हुए ।
तुल्यदुःखेन = समान कष्ट से । मोक्षितः = छुड़ा दिया गया । अभिप्रेता = कहने
का आशय । गूहसे = छिपा रहे हो । शापितः स्याः = तुमको सौगन्ध है । ब्रूयाः