प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

( 150. )
रामः—भगवन् ! किं हिमवति प्रतिवसन्ति ?
रावणः—अथ किम् ?
रामः—तेन हि पश्यतु भवान् ।
सौवर्णान् वा मृगांस्तान् मे हिमवान् दर्शयिष्यति ।
(भिन्नो मद्बाणवेगेन क्रौञ्चत्वं वा गमिष्यति ।) (१२)
रावणः—(स्वगतम्) अहो असह्यः खल्वस्यावलेपः ।
(प्रकाशम्) अये विद्युत्सम्पात इव दृश्यते । कौसल्या-मात-
रिहस्थमेव भवन्तं पूजयति हिमवान् । एष काञ्चनपार्श्वः ।
रामः—भगवतो वृद्धिरैषा ।
सीता—दिष्ट्याऽऽर्यपुत्रो वर्धते ।
रामः—न न,
तातस्यैतानि भाग्यानि यदि स्वयमिहागतः ।
अर्हत्येष हि पूजाया लक्ष्मणं ब्रूहि मैथिलि ॥ (१३)
शब्दार्थ - श्रुतीः = वेदो को । अतिक्रम्य = छोड कर । स्पृहा=इच्छा
भ्रष्टाया = समाप्त हुए । पितृमत्ताया = पिता की जीवित स्थिति के
आगम. = शास्त्र । अल परिहृत्य = मत छोडिए । निवपनक्रियाकाले=पिण्ड दा
के समय मे । पितॄन् = पितरो को । अनादरतः = अपमानपूर्वक दिया गया
विशेषार्थम् = विशिष्ट बात को । विरूढेषु = उगने वालीवस्तुओं मे । दर्भाः =
कुश घास । श्रोप वीषु = वनस्पतियो मे । कलाय = मटर । शाकेषु = सागो मे
मत्स्येषु = मछलियो मे । महाशफरः=बड़ी पोठी मछली, जिसके शरीर
चमक होती है । वार्ध्रीणसः = एक पक्षी, जिसकी गर्दन, सिर, पैर और प
क्रमशः नीले, लाल, काले और श्वेत वर्ण के होते हैं, "नीलग्रीवो रक्तशी
कृष्णपादः सितच्छदः । वार्ध्रीणसः स्यात् पक्षीश. ।" खड्गः = गैंडा
विहिता. = निश्चित या विधान किए हुए । वा = अथवा । अवगतम्=जा
गया । प्रभावसम्पाद्यम्=विशिष्ट तेजस्वियो द्वारा किया जाने योग्य । उभयर-
=दोनो प्रकार से । सान्निध्यं=समीपता । साधयिष्यति=पूर्ण करेगा । तपसि=
तप के । श्रान्ते=थक जाने पर । हिमवति= हिमालय पर । प्रतिवसन्ति=निवास
करते है । श्रृङ्गे=शिखर पर । प्रत्यक्ष=साक्षात् वर्तमान । स्थाणु =शिव । पतितं
=गिरने वाले । अम्बुपायिनः=जल पीने वाले । वैदूर्य=लहमुनिया
रत्न । श्याम-पृष्ठाः=काले रंग की पीठ वाले । पवनसमजवाः = हवा
के समान वेग वाले । काञ्चनपार्श्वा = इस नाम वाले ।