प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

( 146 )

ऋद्ध्या = ऐश्वर्य के साथ । फलोदकेन = फल-फूल और जल से । बहुमतं
= अधिक प्रिय । दर्भेषु = कुश घास पर । नः = हमारे । स्मारितः = याद दिला
जायेगा । रोदिति = रोएँगे । परिव्राजकवेषः = साधु के रूप मे । नियतम् = जितेन्द्रिय
राम को । अनियतात्मा = अजितेन्द्रिय मैं रावण । रूपम् = वेश को । खरं
कृतवैरम् = खर नामक राक्षस को मारने के कारण उत्पन्न शत्रु को । वञ्च-
यित्वा = ठग कर । स्वराङ्गपरिहीणा = स्वर और शब्द के विभाग से रहित
हव्यधाराम् = हवि और घी की धारा को । हर्तुकामः = अपहरण की इच्छा
वाला । प्रयामि = जा रहा हूँ । अधः = नीचे । अवतरामि = नीचे उतरूं । प्रतिपत्ति
समुदाचारम् = अभ्यागतोचित व्यवहार को । अनुष्ठास्यामि = करूँगा । साधु =
स्वभाव सुन्दर । विशेषितम् = और अधिक सुन्दर किया है । रूप = आकृति ।
स्वरेण = शब्द के द्वारा । आज्ञप्तः = आज्ञा दिया गया । वाढम् = ठीक ।
पाद्यम् = पाव धोने के लिए जल । भगवते = महानुभाव के लिए । शुश्रूषय = सेवा
करो । मायाप्रकाशनपर्याकुलः = सीता द्वारा रावण के पैर छूने पर उस अजिते-
न्द्रिय के रोमाञ्च आदि से सन्यासी का कपट भेद खुल जाने से व्याकुल ।
भूत्वा = होकर । अरुन्धती = वसिष्ठ पत्नी के तुल्य पतिव्रता । भर्ता = पति ।
सत्कृतः = पूजित । कथ्यते = कहे जाते हो । भवान् = आप । आनय = लाओ ।
लङ्घयामि = छूने दूंगा । वाचानुवृत्तिः = अच्छी वाणी को कहना । पूजितः =
सम्मानित । समुदाचारम् = आचरण को । साङ्गोपाङ्‌गम् = अंग और उपांग
के सहित । वेद के छ अग = शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द, ज्योतिष ।
उपांग चार हैं = पुराण, न्याय, मीमांसा और धर्मशास्त्र । अधीये = पढा हुआ
हूँ । मानवीयं = मनु द्वारा प्रवर्तित । माहेश्वरं = महेश्वर द्वारा कथित । धर्म-
शास्त्र = धर्मानुशासन । योगशास्त्र - पातंजल उपजीव्य योगविद्या का रहस्य ।
बार्हस्पत्यम् = बृहस्पति द्वारा कथित । अर्थशास्त्र = अर्थनीति प्रतिपादन प्रधान
राजनीतिशास्त्र । मेधातिथेः = मेधातिथि नामक महर्षि का । न्यायशास्त्र = तर्क-
शास्त्र विशेष । प्राचेतस = वरुण द्वारा कथित । श्राद्धकल्प = श्राद्धविधान ।
अन्वय — येन केन खलु तुष्टिम् इच्छन्ति, हि ते एव मे तां दशां
जानन्ति । तथापि तातस्य च रामस्य सानुरूपा पूजा कर्तुम् इच्छामि । (५)
अन्वय — दर्भेषु नः स्वहस्तरचितानि फलानि दृष्ट्वा तातः वनवासं
स्मारितः च तत्रापि रोदिति । (६)