प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

( 134 )
भरतः—आर्य ! अन्यमपि वरं हर्तुं मिच्छामि ।
रामः—वत्स ! किमिच्छसि ? किमहं ददामि ? किमहमनुष्ठास्यामि
भरतः—पादोपभुक्ते तव पादुके मे
एते प्रयच्छ प्रणताय मूर्ध्ना ।
यावद् भवानेष्यति कार्यसिद्धिम्
तावद् भविष्याम्यनयोर्विधेयः ॥ (२५)
शब्दार्थ—अतिकरुणम् बहुत ही दीन होकर । मन्त्रयते = कह रहा
है । चिन्त्यते = विचार किया जा रहा है । सुरलोकयांत == स्वर्ग गए हुए ।
आत्मजविशिष्टगुणः=पुत्रों मे विशेष गुण वाला । ईदृग्विधम्=इस प्रकार का ।
गुणनिधि = गुणों के खजाने । समवाप्य = प्राप्त करके । धिग् = धिक्कार है ।
विधेः = भाग्य के । पुरुषोत्तमेषु = मनुष्यों में श्रेष्ठ पूज्य पिता मे । यत्सत्यम्
= सचमुच में । परितोषितः = सन्तुष्ट । निष्कल्मषात्मा - निष्पाप बुद्धि वाले ।
भवान् आप भरत । वशानुगः = वशीभूत हुआ । भवतः = आपके । ख्यातं =
सुप्रसिद्ध । निर्जितः = पराजित कर दिया है । अनृतं = मिथ्या । युक्तम् =
उचित । किञ्च = और । उत्पाद्य = उत्पन्न कर के । भवद्विधम् = तुम्हारे
जैसा । भवतु = होवे । ते = तुम्हारा । मिथ्याभिधायी = झूठ बोलने वाला ।
यावद्=जब तक । भवन्नियमावसानम् = आपके वनवास की समाप्ति । भवेयम्
= रहूँगा । इह = यहाँ पर । ते=आपके । पादमूले = चरणों मे । मैवम् =
ऐसा मत कहो । स्वसुकृतैः = अपनी सत्यवादिता जन्य पुण्य से । अनुयातु
= प्राप्त करे । सिद्धिम् = सफलता को । मे = मेरी । शापितः = सौगन्ध ।
परिरक्षसि = पालोगे । चेत् = यदि । हन्त = हाय । अनुत्तरम् = उत्तर देने
से रहित । अभिहितम् = कहा गया । भवतु -- ठीक है । समयतः = शर्त के
अनुसार । समय. = शर्त । निक्षिप्तम् = धरोहर रूप मे रखा गया । प्रतिग्रही-
तुम् = देना । श्रुतम् - सुन लिया । हर्तुम् - प्राप्त करना । अनुष्ठास्यामि =
करूँ । पादोपभुक्ते = चरणों मे पहनी हुई । पादुके = दो खडाऊ । प्रणताय =
झुके हुए । मे = मुझे । मूर्ध्ना = सिर से । एष्यति = आयेंगे । अनयोः = इन
दोनो चरण पादुकाओं का । विधेयः = आज्ञाकारी ।
अन्वय—सुरलोकयात तं नृपतिम् चिन्तयामि, येन अयम् आत्मज-
विशिष्टगुणः न दृष्टः । लोके ईदृग्विध गुणनिधिम् समवाप्य पुरुषोत्तमेषु यदि
विधेः बलम् । (तर्हि) भो धिक् । (२२)