सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

प्रश्नोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Prashna Upanishad Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

DevanagariHindipublished131 पृष्ठ

११६ · प्रश्नोपनिषद् · [ प्रश्न ६


स्तुतिपूर्वक आचार्यकी वन्दना

ते तमर्चयन्तस्त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसीति नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥ ८ ॥

तब उन्होंने उनकी पूजा करते हुए कहा—'आप तो हमारे पिता हैं, जिन्होंने कि हमें अविद्याके दूसरे पारपर पहुँचा दिया है; आप परमर्षिको हमारा नमस्कार हो, नमस्कार हो ॥ ८ ॥

ततस्ते शिष्या गुरुणानु-तब गुरुसे उपदेश पाये हुए
शिष्टास्तं गुरुं कृतार्थाः सन्तोउन शिष्यों ने कृतार्थ हो, उस
विद्यानिष्क्रयमपश्यन्तः किंविद्यादानका कोई अन्य प्रतिकार
कृतवन्त इत्युच्यते—अर्चयन्तःन देखकर क्या किया सो बतलाते
पूजयन्तः पादयोः पुष्पाञ्जलि-हैं—उन्होंने गुरुजीका अर्चन
प्रकिरणेन प्रणिपातेन चअर्थात् चरणोंमें पुष्पाञ्जलिप्रदान
शिरसा । किमृचुरित्याह—त्वं हिएवं शिर झुकाकर प्रणाम करके
नोऽस्माकं पिता ब्रह्मशरीरस्यउनका पूजन करते हुए [कहा] ।
विद्यया जनयितृत्वान्नित्यस्या-क्या कहा, सो बतलाते हैं—
जरामरस्याभयस्य । यस्त्वमेव'विद्याके द्वारा हमारे नित्य,
अस्माकमविद्याया विपरीतज्ञानात्अजर, अमर एवं अभयरूप ब्रह्म-
जन्मजरामरणरोगदुःखादिग्रा-शरीरके जनयिता होनेके कारण
हादपारादविद्यामहोदधेर्विद्या-आप तो हमारे पिता हैं; जिन
प्लवेन परमपुनरावृत्तिलक्षणंआपने विद्यारूप नौकाके द्वारा
हमें विपरीत ज्ञानरूप अविद्यासे
अर्थात् जन्म, जरा, मरण, रोग
और दुःख आदि ग्राहोंके कारण
जो अपार है उस अविद्यारूप
समुद्रसे उस ओर महासागरके

मन्त्रप्रतीक-सूची (परिशिष्ट)

प्रश्न ६ ] \hfill शाङ्करभाष्यार्थ \hfill ११७


मोक्षाख्यं महोदधेरिव पारं तार-परपारके समान अपुनरावृत्तिरूप
यस्यस्मानित्यतः पितृत्वं तवास्मान्मोक्षसंज्ञक दूसरे पारपर पहुँचा
प्रत्युपपन्नमितरस्मात् । इतरोऽपिदिया है; अतः आपका पितृत्व तो
हि पिता शरीरमात्रं जनयति ।अन्य ( जन्मदाता ) पिताकी अपेक्षा
तथापि स प्रपूज्यतमो लोकेभी युक्ततर है; क्योंकि दूसरा
किमु वक्तव्यमात्यन्तिकाभय-पिता भी केवल शरीरको ही उत्पन्न
दातुरित्यभिप्रायः । नमः परम-करता है, तो भी वह लोकमें सबसे
ऋषिभ्यो ब्रह्मविद्यासम्प्रदायकर्तृ-अधिक पूजनीय होता है; फिर
भ्यो नमः परमऋषिभ्य इतिआत्यन्तिक अभयप्रदान करनेवाले
द्विर्वचनमादरार्थम् ॥८॥आपके पूजनीयत्वके विषयमें तो
कहना ही क्या है ? अतः ब्रह्मविद्या-
सम्प्रदायके प्रवर्तक परमर्षिको
नमस्कार हो । यहाँ 'नमः परम-
ऋषिभ्यः' इसकी द्विरुक्ति आदर-
प्रदर्शनके लिये है ॥८॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपाद-
शिष्यश्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये
षष्ठः प्रश्नः ॥ ६ ॥


इत्यथर्ववेदीया प्रश्नोपनिषत्समाप्ता ॥
॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥

शान्तिपाठः

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाँसस्तनूभि-
र्व्यशेम देवहितं यदायूः ॥

स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्ताक्ष्र्योऽरिष्टनेमिः
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥

ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!!

श्रीहरिः

मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका

मन्त्रप्रतीकानिप्र०मं०पृ०
अत्रैष देवः स्वप्ने...४५५८
अथ कबन्धी कात्यायनः...१३५
अथ यदि द्विमात्रेण...५४७७
अथ हैन कौसल्यः...३१३५
अथ हैन भार्गवः...२१२३
अथ हैनं शैव्यः...१५७३
अथ हैनं सुकेशा...६१८५
अथ हैनं सौर्यायणी...४१४९
अथादित्य उदयन...१६८
अथैकयोर्ध्व उदानः...३७४२
अथोत्तरेण तपसा...११०१४
अन्नं वै प्रजापतिः...११४१९
अरा इव रथनाभौ...२६२८
” ” ”...६६११४
अहोरात्रो वै प्रजापतिः...११३१८
आत्मन एष प्राणः...३३३७
आदित्यो ह वै प्राणः...१५७
आदित्यो ह वै बाह्यः...३८४३
इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा...२९३१
उत्पत्तिमायतिम्...३१२४७
ॐ सुकेशा च भारद्वाजः...११२
ऋग्भिरेतं यजुर्भिः...५७८३

( २ )

मन्त्रप्रतीकानिप्र०मं०पृ०
एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा९४६९
एषोऽग्निस्तपति२५२७
तद्ये ह वै तत्११५२०
तस्मै स होवाच१४६
,, ,, ,,... २२२४
,, ,, ,,... ३२३६
,, ,, ,,... ४२५२
,, ,, ,,... २५७४
,, ,, ,,... ६२८८
तान्वरिष्ठः प्राणः... २३२५
तान्ह स ऋषिः... १२४
तान्होवाचैतावत्... ६७११५
तिस्रो मात्रा मृत्युमत्यः... ५६८१
तेजो ह वा उदानः... ३९४४
ते तमर्चयन्तः... ६८११६
तेषामसौ विरजः... ११६२१
देवानामसि वह्नितमः... २८३०
पञ्चपादं पितरम्... ११११५
परमेवाक्षरम्... ४१०७०
पृथिवी च पृथिवीमात्रा... ४८६७
पायूपस्थेऽपानम्... ३५३९
प्रजापतिश्चरसि... २७२९
प्राणस्येदं वशे... २१३३४
प्राणाग्नय एवैतस्मिन्... ४३५४
मासो वै प्रजापतिः... ११२१७
य एवं विद्वान्प्राणम्... ३११४६

( ३ )

मन्त्रप्रतीकानिप्र०मं०पृ०
यच्चित्तस्तेनैष प्राणम्३१०४५
यथा सम्राडेव३४३८
यदा त्वमभिवर्षसि२१०३१
यदुच्छ्वासनिःश्वासौ४४५६
यः पुनरेतं त्रिमात्रेण५५७८
या ते तनूर्वाचि२१२३३
विज्ञानात्मा सह४११७१
विश्वरूपं हरिणम्१८१०
व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षिंरत्ता२११३२
स ईक्षांचक्रे६३९९
स एष वैश्वानरः१७१०
स प्राणमसृजत६४१०९
स यथेमा नद्यः६५११२
स यदा तेजसा४६६५
स यदा सोभ्य४७६६
स यद्येकमात्रम्५३७६
संवत्सरो वै प्रजापतिः१९११
सोऽभिमानादूर्ध्वम्२४२६
हृदि ह्येष आत्मा३६४०