प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

५६ प्रमाणवार्त्तिके
विशेषेऽपि च दोषाणामविशेषाद्;
असिद्धता ॥ १५२ ॥
न विकाराद् विकारेण सर्वेषाम्, न च सर्वजाः ।
कारणे वर्धमाने च कार्यहानिर्न युज्यते ॥ १५३ ॥
तापादिष्विव;
रागादेर्विकारोऽपि सुखादिजः ।
वैषम्यजेन दुःखेन रागस्यानुद्भवो यदि ॥ १५४ ॥
वाच्यं केनोद्भवः साम्यान्मदवृद्धिः स्मरस्ततः ।
स्यादेतत्—न दोषमात्राद् रागादयः, अपि तु तेषां परिणामविशेषात्, यथा
व्याधयः, ततो न समरागतादिप्रसङ्गः ? इत्याह—विशेषेऽपि च दोषाणां
प्रकोपादिनाऽविशेषात् रागादीनां न दोषपरिणामहेतुता ॥ १५२ ॥
ननु 'अविशेषात्' इत्यसिद्धो हेतुः, कफाद्युत्कर्षे रागाद्युत्कर्षदृष्टेः ? इत्याह—
नासिद्धताऽविशेषस्य । तथा हि—सर्वेषां कफादीनां विकारेणोत्कर्षेण
पीडया विकारात् द्वेषो भवति, न रागादयः । सर्वजत्वाददोष इति चेत् ? न च
सर्वजाः समरागतादिप्रसङ्गादित्युकैः ॥
किञ्च—सन्निपातावस्थायां कारणे कफादिके वर्धमाने कार्यस्य रागादे-
र्हानिर्न युज्यते, तापादिष्विव तापादीनामिव पित्तादिवृद्धौ ।
स्यादेतद्—दोषाणां साम्ये रागादयो भवन्ति, वैषम्ये तु द्वेषादयः, ततो
विशेषेऽपि दोषाणां न विशिष्यन्ते रागादय इत्यसिद्धो हेतुः ? इत्याह—रागादे-
र्दोषसाम्यावस्थायां विकारोऽपि वृद्धिलक्षणो यः स सुखादिजः; आन्तरधातु-
साम्यस्पर्शप्रभवेण सुखादिना वर्धन्ते रागादयः ।
वैषम्यजेन दुःखेन द्वेषस्योत्पादनात् तद्विरुद्धस्य रागस्यानुद्भवो यदि
मतः, तदा वाच्यं केन हेतुना रागस्योद्भवः । साम्याद् दोषाणां मदस्य
शुक्रस्य वृद्धिः, स्मरो रागः ।