प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

२८८ प्रमाणवार्त्तिके [ सामान्य-
न श्रुतिः कल्पना वास्ति सामान्येनेव वृत्तिः ॥ ९१ ॥
शब्दाः संकेतितं प्राहुर्व्यवहाराय स स्मृतः ।
तदा स्वलक्षणं नास्ति संकेतस्तेन तत्र न ॥ ९२ ॥
अपि प्रवर्त्तत पुमान् विज्ञायार्थक्रियाक्षमान् ।
तत्साधनायेत्यर्थेषु संयोज्यन्तेऽभिधाक्रियाः¹ ॥ ९३ ॥
तत्रानर्थक्रियायोग्या² जातिस्तद्वानलं² स च ।
साक्षान्न योज्यते कस्मादानन्त्याच्चेदिदं समम् ॥ ९४ ॥
तथा तेन सर्वतो भिन्नेन रूपेण तत्प्रतिपादिका श्रुतिः कल्पना वा नास्ति;
सामान्येनैव कल्पितेन रूपेण शब्दविकल्पयोर्वृत्तिः ॥ ९१ ॥
किं पुनः स्वलक्षणमेव शब्दैर्नोच्यते ? इत्याह—शब्दाः संकेतितमर्थ-
माहुः, न यं कञ्चित् । स संकेतो व्यवहाराय स्मृतः । 'संकेतितमर्थं शब्दा-
दुच्चरितात् प्रतिपद्येयम्' इति संकेतग्रहणम् । तदा व्यवहारकाले च स्वलक्षणं
संकेतविषयो नास्ति, तेन तत्र स्वलक्षणे संकेतो न युक्तः ॥ ९२ ॥
एवं तर्हि सामान्ये व्यवहारकालानुयायिनि संकेत: स्याद् ? इत्याह—अपि
प्रवर्त्तत पुमान् शब्दाद् विज्ञायार्थक्रियाक्षमान् तस्या अर्थक्रियायाः
साधनायेति एतदर्थमर्थेषु संयोज्यन्ते संकेत्यन्ते शब्दाः, न व्यसनितया ॥९३॥
तत्रैवं सत्यनर्थक्रियायां योग्याऽर्थक्रियायां³ शक्ता जातिरिति न तत्र
संकेतो युक्तः । तद्वान् जातिमान् विशेषोऽलं शक्तोऽर्थक्रियायामिति तत्र
संकेत इति चेत् ? स विशेषश्च साक्षात् संकेते कस्मान्न योज्यते, किं
जातिव्यवधिस्वीकारेण; अनर्थक्रियाकारित्वादस्याः, स्वलक्षणस्य च विपर्ययात् !
व्यक्तीनामानन्त्यान्न तत्र शक्य इति चेत् ? इदमानन्त्यं समं जातिमद्-
व्यक्तिष्वपि ॥ ९४ ॥
१. ०भिधायकाः—पाठा० ।
२-२. अत्रानर्थक्रियायोग्यो नास्ति तद्वानलं—रा० ।
३. योग्योऽर्थक्रियायां—रा० ।