प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

२७६ प्रमाणवार्त्तिके [ सामान्य-
सर्वात्मनोपकार्यस्य¹ को भेदः स्यादनिश्चितः ।
तयोरात्मनि सम्बन्धादेकज्ञाने द्वयग्रहः ॥ ५३ ॥
ननु धूमापेक्षं वह्नेः कारणत्वम् , न च तद्ग्रहे धूमग्रहः; नैतद् युक्तम् ,
तथा हि—किं पुनः कारणत्वमिष्टं वह्नेर्यद्यविद्यमानत्वाद् धूमात् पूर्वकालभाविता ।
धूमासाहित्यं वर्त्तमानकालसत्ता । न तद् धूमापेक्षम्; स्वकारणात् तथोत्पत्तेः, धूम-
मन्तरेणैव च भावात् । न च तद्ग्रहे धूमग्रहः; विरुद्धत्वात् । न हि धूमग्रहणे
तस्मात् प्राग्भावित्वस्य तदसाहित्यस्य च ग्रहणम् । अथ धूमस्यायं हेतुरिति निश्चय-
विषयत्वं कारणत्वमिष्टम्, तदाऽस्त्येवेदशकारणत्वस्य ग्रहे धूमप्रतीतिः, उभयप्रतीत्या-
कारत्वादस्य निश्चयस्य द्वयान्वयव्यतिरेकग्रहणसापेक्षत्वाच्च ?
ननु च गृहीततदुत्पत्तेरग्निमात्रदर्शनात् कारणत्वप्रतीतिः, न च तदा धूम-
प्रतीतिः ?
(सिद्धान्तवाद्याह—) न च तत्र प्रत्यक्षात् कारणत्वस्य प्रतीतिः, किं
त्वग्निरूपमात्रस्य; अन्यथा सर्वस्य तद्दर्शिनः कारणत्वप्रतीतिप्रसङ्गः । किन्तु
व्याप्तिग्रहसापेक्षा आनुमानिकी तत्प्रतीतिः । तथा हि—गृहीततदुत्पत्तेरेवेयं भवति,
नान्यस्य । तदुत्पत्तिग्रहे च 'यदेवं रूपं तदेतत्कारणम्' इति गृहीता व्याप्तिः, अनुमा-
नप्रतीतौ च धूमकारणं वह्निरिति व्यवच्छेदद्वयमन्योन्यसापेक्षं प्रतीयत एव इत्यलं
तत्प्रसङ्गेन । न ह्यनुत्खातितकार्यः कारणत्वनिश्चयः । अत्यन्ताभ्यासाच्च व्याप्ति-
ग्रहसंस्कारस्य प्रबुद्धत्वादपेक्षा नास्तीत्यतत्त्वविवेकिनां नानुमानत्वप्रबोधः । न
ह्यनुमानमहमित्युत्पन्नमनुमानमुच्यते; किन्तु त्रिरूपलिङ्गजन्मनुमेयविषयं कारण-
त्वज्ञानं च तादृशमेव । द्रव्यं तु येनैव रूपेण एकमुपाधिमुकरोति, तेनैवापरानपीत्ये-
कोपाध्युपकारकत्वे गृह्यमाणे नानेकोपाध्युपकारकत्वस्य ग्रहणात्सर्वोपाधिग्रहणप्रसङ्गः;
परस्परसापेक्षत्वात् । ततश्च तयोरुपाधिकलापतदुपकारकत्वयोरात्मनि सम्बन्धात्
द्रव्यस्य सम्बन्धादेकस्योपाध्युपकारकत्वस्य ज्ञाने द्वयस्य ग्रहः स्यात् ।
एकनियता प्रतीतिर्न भवेदित्यर्थः ॥ ५३ ॥
१. सर्वात्मना कृते ग्राह्ये—रा० ।