प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

२७२ प्रमाणवार्त्तिके [ सामान्य-
सर्वे भावाः स्वभावेन स्वस्वभावव्यवस्थितेः ।
स्वभावपरभावाभ्यां यस्माद्¹ व्यावृत्तिभागिनः¹ ॥ ४० ॥
तस्माद् यतो² यतोऽर्थानां व्यावृत्तिस्तन्निबन्धनाः² ।
जातिभेदाः प्रकल्प्यन्ते तद्विशेषावगाहिनः ॥ ४१ ॥
तस्माद् विशेषो³ यो येन धर्मेण³ सम्प्रतीयते ।
न स शक्यस्ततोऽन्येन तेन भिन्ना व्यवस्थितिः ॥ ४२ ॥
यदि य एव कृतकः स एवानित्यः, भेदाभावात्; तदा प्रतिज्ञार्थैकदेशो हेतुः
स्यादित्याह—सर्वे भावाः स्वभावेन स्वस्वभावव्यवस्थितेः आत्मात्मीय-
रूपव्यवस्थितत्वात् । स्वभावपरभावाभ्यां सजातीयाद् विजातीयाच्च व्यावृत्ति-
भागिनो यस्मान्न केनचिन्मिश्राः, तस्माद् यतो यतोऽस्वरूपात्पदार्थाद्
व्यावृत्तिरर्थानां तन्निबन्धनाः तत्तद्व्यावृत्तिनिमित्ता जातिभेदास्तद्विशेषाव-
गाहिनः तत्स्वलक्षणाश्रयाः कल्प्यन्ते शब्दैः स्ववाच्यतया ॥ ४०-४१ ॥
यतः शब्दः काश्चिद् अर्थक्रियाः कुर्वन्नतत्कारिणोऽशब्दादकृतकानित्यादेश्च
व्यावृत्त इति तत्तद्व्यवच्छेदप्रतिपादनार्थं शब्दकृतकानित्यत्वाद्या जातयोऽनन्य-
शब्दवाच्यतया कल्प्यन्ते, तस्मात् स्वभावाभेदेऽपि कृतकत्वानित्यत्वादीनां येन
धर्मेण नाम्नाऽनित्य इत्यनेन यो विशेषो नित्याद् व्यावृत्तिः सम्प्रतीयते, न
स विशेषः शक्यस्ततोऽनित्यशब्दादन्येन कृतकशब्देन प्रत्येतुम् । तेन कारणेन
साध्यसाधनयोर्भिन्ना व्यवस्थितिः ।
यद्यपि शब्द एव कृतकोऽनित्यश्च, तथाप्यशब्दव्यावृत्ततया निश्चितो धर्मी
कृतकतया च हेतुः, अनित्यतया चासिद्धः साध्यः । ततो धर्मिसाध्यसाधनानां
भेदः कल्पितः, न तु तान्येव कल्पितानि; तेषां सत्त्वात् । ततः कल्पित-
धर्मिणि कल्पितात् साधनात् कल्पितस्य साध्यस्य सिद्धिमाचक्षाणः प्रत्याख्यातः ।
तस्मान्न प्रतिज्ञार्थैकदेशो हेतुः; साध्यसाधनयोर्भिन्नव्यवच्छेदरूपत्वात् ॥ ४२ ॥
१. व्यावृत्तिभागिनो यतः—रा० ।
२-२. तस्माद् व्यावृत्तिरर्थानां यतश्च तन्निबन्धनाः—रा० ।
३-३. यो येन धर्मेण विशेषः—पाठा० ।