प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः २२३
अक्षणिकव्यक्तेरसम्भवत्वम्
वज्रोपलादिरप्यर्थः स्थिरः सोऽन्यानपेक्षणात् ।
सकृत् सर्वस्य जनयेज्ज्ञानानि जगतः समम्¹ ॥ ४२१ ॥
क्रमाद् भवन्ति तान्यस्य सहकार्युपकार्यतः ।
आहुः प्रतिक्षणं भेदं स दोषोऽत्रापि पूर्ववत् ॥ ४२२ ॥
स्वसंवेदनविचारः
संवेदनस्य तादात्म्ये न विवादोऽस्ति कस्यचित् ।
तस्यार्थरूपताऽसिद्धा सापि सिध्यति संस्मृतेः ॥ ४२३ ॥
भेदेनाननुभूतेऽस्मिन्नविभक्ते स्वगोचरैः ।
एवमेतन्न खल्वेवमिति सा स्यान्न भेदिनी ॥ ४२४ ॥
अक्षणिकस्याप्यर्थस्य व्यक्तिं निषेद्धुमाह—यो वज्रोपलादिः स्थिरोऽर्थः
सोऽपि ज्ञानोत्पादनस्वभावत्वेनान्यस्य सहकारिणोऽनुपकारकस्याानपेक्षणात्
सकृत्सर्वस्य जगतः स्वग्राहकाणि ज्ञानानि सममेककालं जनयेत् ॥४२१॥
न चैतदस्ति, क्रमेणोत्पादात् क्रमाद् भवन्ति जायमानानि तानि वज्रादि-
ज्ञानान्यस्य वज्रोपलादेः सहकारिणामुपकारात् स्वभावान्तरलक्षणात् प्रति-
क्षणं भेदमन्यस्वभावतामाहुः । यथा च पूर्ववत् शब्दादिष्विवात्र वज्रादिष्वपि
क्षणिकेषु विज्ञानात् पूर्वकालभाविषु सोऽव्यक्तिदोषप्रसङ्गस्तदवस्थः ॥ ४२२ ॥
पुनर्बुद्धेरर्थाकारसिद्धयर्थमाह—संवेदनस्य तादात्म्येऽनुभवरूपत्वे कस्य-
चिद् विदुषो वादो नास्ति । तस्य संवेदनस्यार्थरूपता विवादादसिद्धा
साऽर्थाकारतापि संस्मृतेरर्थाभासानुभवस्य सम्यक् स्मरणात् सिध्यति ॥४२३॥
अस्मिन्नर्थसंवेदनेन भेदेनाननुभूते² स्वस्य गोचरैरर्थैः स्वाकारसम-
र्पणद्वारेणाविभक्ते परस्परतो भेदेन व्यवस्थापिते एतज्ज्ञानमेवं घटग्राहकम्, न
खल्वेवं नैव घटग्राहकमिति । सा संवेदनस्मृतिर्भेदिनी विभागवती न स्यात्
ज्ञानेन सह ॥ ४२४ ॥
१. स्वयम्—पाठा० । २. भेदेनानुभूते—रा० ।