प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १७७
सुखदुःखादिभेदश्च तेषामेव विशेषतः ।
तस्या एव यथा बुद्धेर्मान्द्यपाटवसंश्रयाः ॥ २५४ ॥
यस्यार्थस्य निपातेन ते जाता धीसुखादयः ।
मुक्त्वा तं प्रतिपद्येत सुखादीनेव सा कथम् ! ॥ २५५ ॥
अविच्छिन्ना¹ न भासेत तत्संवित्तिः क्रमग्रहे ।
तल्लाघवाच्चेत् तत्तुल्यमित्यसंवेदनं न किम् ! ॥ २५६ ॥
न चैकया द्वयज्ञानं नियमादक्षचेतसः ।
तत इन्द्रियादेर्दृष्टसामर्थ्यात् कारणात् ते सुखबुद्धी जायेते । अन्यतः संस्कारा-
देर्न ते; तस्य सामर्थ्यादर्शनात् ॥ २५३ ॥
नन्वभिन्नहेतुकत्वे सुखदुःखादिभेदश्च न स्याद् ? इत्याह—सुख-
दुःखादिभेदश्चावान्तरः, तेषामिन्द्रियादीनामेव हेतूनां विशेषतोऽवान्तरात् ।
यथा तस्या बुद्धेरेवान्तरहेतुविशेषात् मान्द्यपाटवसंश्रयाः परस्परसम्भविनो
भवन्ति । तस्मात् सुखादयो विज्ञानेनाभिन्नहेतुकत्वाद् विज्ञानस्वभावा एवेति
स्थितम् ॥ २५४ ॥
इदानीं परवेद्यतामेषां निषेद्धुमाह—यस्यार्थस्य स्त्र्यादेर्निपातेन सन्निधा-
नेन ते धीसुखादयो जाताः, तं कारणभूतमाकारार्पणक्षमं मुक्त्वा सुखादी-
नेव सहभाविनो विषयलक्षणरहितान् सा बुद्धिः कथं प्रतिपद्येत; अकारणस्य
विषयत्वेऽतिप्रसङ्गात् ॥ २५५ ॥
अथेन्द्रियज्ञानेन विषयग्रहः, तदनन्तरं मानसाध्यक्षेण सुखादिग्रह इति
क्रमग्रहे स्वीक्रियमाणे तयोर्विषयसुखयोः संवित्तिरविच्छिन्ना यौगपद्येन न
भासेत, अस्ति च युगपत्प्रतिभासः परिस्फुटः । तयोर्बाह्यसुखग्राहिमनसो-
र्लाघवात् यौगपद्यप्रतिभासश्चेत् ? तल्लाघवं प्रतिक्षणमेकैकत्वसंवेदनाभावस्यापि
तुल्यमित्यसंवेदनमेव साहित्यस्य किं न भवति ! ॥ २५६ ॥
इन्द्रियबुद्धयैवैकया बाह्यसुखयोः सकृद् ग्रहणमिति चेत् ? आह — न
चैकया द्वयस्य ज्ञानं सम्भवति; अक्षचेतसोर्बाह्यरूपादिग्रहण एव नियमात्
१-१. अविच्छिन्नाथ—रा० ।
प्र० वा० : १२