प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १६७
यद् यथा भासते ज्ञानं तत् तथैव प्रकाशते ।
इति नामैकभावः स्याच्चित्राकारस्य चेतसि¹ ॥ २२१ ॥
पटादिरूपस्यैकत्वे तथा स्यादविवेकिता ।
विवेकीनि निरस्यान्यदा विवेकि च नेक्षते² ॥ २२२ ॥
को वा विरोधो बहवः सञ्जातातिशयाः पृथक्³ ।
भवेयुः कारणं बुद्धेर्यदि नात्मेन्द्रियादिवत् ॥ २२३ ॥
प्रमाता अर्थ एव नीले पतति विवेचकत्वेन । परोक्षं तदा नीलमर्थ एव ।
अपरोक्षतैव तु ज्ञानस्वभावः । अतो यद् विविच्यते तद्ज्ञानम् । यज्ज्ञानं तन्न
विवेच्यत एव ॥ २२० ॥
तस्माद् यज्ज्ञानं यथा नीलाद्यात्मतया जातं सत् यथा भासते प्रका-
शते, भासमानस्वभावत्वात् ज्ञानं तथा तेनैव स्वरूपेणानुभूयते सर्वैः प्रति-
पत्तृभिः । न चोत्पन्नस्यापि ज्ञानस्य स्वप्रकाशकस्याविदितः कश्चिदाकारोऽस्ति
इत्यशक्यविवेचनत्वात् तुल्ययोगक्षेमत्वात् सहप्रतिभासनियमात् चित्रस्य
नीलपीताद्याकारस्य चेतसि बुद्धावेकभावो नाम भवेत् तदा को
दोषः ! ॥ २२१ ॥
ज्ञानवत पटादिरूपस्य एकत्वेऽभ्युपगम्यमाने तथा ज्ञानस्येवाविवेकिता-
ऽशक्यविवेचनत्वं स्यात् , न चास्ति; नीलादीनां ग्रहणाग्रहणभेदस्य दर्शनात् ।
स्यादेतद् । अवयवा नीलाद्याः परस्परतोऽवयविनश्च भिन्नाः, तेषां
भेदाद् विवेकेन ग्रहणम्; यस्त्वभिन्नोऽवयवी न तस्य विवेकेन ग्रहणम् ?
इत्याह—विवेकीनि नीलाद्यवयवरूपाणि निरस्य पृथक् कृत्वा अन्यदा
विवेकिरूपं च नेक्षते । दृश्यसम्मतमनुपलभ्यमानं कथमभ्युपगमार्हम् ॥२२२॥
यच्चोच्यते—"परमाणवः प्रत्येकमतीन्द्रियत्वात् सञ्चिता अपि न ज्ञान-
गोचराः” ( न्या० सू० वा० भा० ४.२.१४ ) इति, तत्राह—यदि बहवः
परमाणव उपसर्पणप्रत्ययात् सञ्जातातिशया विज्ञानजननयोग्याः संहता उत्पन्नाः
स्वग्राहि कार्यञ्च बुद्धेः कारणं भवेयुः, तदा को विरोधः, इन्द्रियादिवत् ।
१. चेतसः—पाठा० । २ नेक्ष्यते—पाठा० । ३. सकृद्—पाठा० ।