प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

११० प्रमाणवार्त्तिके
तद्विशेषावगाहार्थैर्जातिः शब्दैः प्रकाश्यते ॥ २८ ॥
तस्यां रूपावभासोऽयं तत्त्वेनार्थस्य वा ग्रहः ।
भ्रान्तिः सा;
अनादिकालीनदर्शनाभ्यासनिर्मिता ॥ २९ ॥
अर्थानां यच्च सामान्यमन्यव्यावृत्तिलक्षणम् ।
यन्निष्ठास्त इमे शब्दा न रूपं तस्य किञ्चन ॥ ३० ॥
सामान्यबुद्धौ सामान्येनारूपायामवीक्षणात् ।
अर्थभ्रान्तिरपीष्येत सामान्यं सापि;
अभिप्लवात् ॥ ३१ ॥
णोपकल्पिता जातिः शब्दैस्तद्विशेषावगाहार्थैः । ते च ते विशेषाश्च तद्वि-
शेषाः, तेषामवगाहः प्रवृत्तिविषयत्वेन व्यापनम्, सोऽर्थः प्रयोजनं येषां तैः सकृ-
देककार्यनेकप्रतिपत्त्यर्थं तदाश्रयेणोपकल्पिता जातिरतद्व्यावृत्तिलक्षणा शब्दैर-
भिधेया ॥ २८ ॥
यदि जातिर्निःस्वभावा, कथं स्वभावविशिष्टा व्यवसीयते ? इत्याह—तस्यां
जातौ रूपस्य स्वभावस्यावभासो यस्तत्त्वेन जातिस्वभावेन वार्थस्य यो ग्रहो
भ्रान्तिः, सा जातेर्निःस्वभावत्वात् विशेषात्मकत्वाभावात् ।
किं तर्हि भ्रान्तेर्बीजम् ? इत्याह—अनादिकालीनानामनादिकालिकानां
तथाभूताध्यवसायज्ञानानामभ्यासेन निर्मिता ॥ २९ ॥
यद्यन्यव्यावृत्तिः सामान्यम्, किं तस्य रूपम् ? इत्याह—अर्थानां विशेषाणां
यच्च सामान्यमन्यव्यावृत्तिलक्षणम् । यन्निष्ठा यद्विषयास्ते इमे सांकेतिकाः
शब्दास्तस्य रूपं स्वभावो न किञ्चन; वस्तुतः कल्पितत्वात् ॥ ३० ॥
ननु बुद्ध्याकारः स स्वभावः, स एव तर्हि सामान्यं भविष्यति ? इत्याह—
सामान्यबुद्धावरूपायां ग्राह्यरूपरहितायामपि सामान्येन विजातीयव्यावृत्त्युप-
कल्पिता भेदेनाकारेण भेदेष्वर्थेष्ववीक्षणात् सामान्यमपि यद्व्यवस्थाप्यते साप्य-
र्थभ्रान्तिरिष्येत विवेचकैः । न हि बुद्ध्याकारः सामान्यमुक्तम्; स्वलक्षणत्वात् ।
अर्थनिष्ठतया तु सामान्ये गृह्यमाणेऽर्थभ्रमः; तथा बुद्ध्याकारस्यार्थरूपत्वेन