पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

एषां पृथक् पृथक् फलानि ३/१६ । १/६ । ३/८ । ३/४ । युतौ लब्धं रु ४ भागाः ३३/४८ ।¹
परभागानुबन्धो नोदाहृत इत्युदाह्रियते, पादात्पाद इति पादस्य कृतिरित्युपि गणितेन
फलनिष्पत्तिरिति प्रभागजातिरपि असाधारणविषयात् प्रदर्श्यते तद्यथा—
पादः त्र्यंशस्य दलं द्विभागभागोऽर्धसंयुतान्यष्टौ² ।
योगे कियद्धनं वद यदि गणितविधिं³ विजानासि ॥ २४ ॥
पाद इति भागजातिः । त्र्यंशस्य दलमिति प्रभागप्रदर्शनार्थम् । नोद्देशलक्षणभेदक्रमेणैव
गर्भगणितानि भवन्तीति ।
न्यासः—
| १ | १ | २ | ८ |
| ४ | ३ | ३ | १ |
| | १ | १ | २ |
| | २ | २ | |
एषां च पृथक् पृथक् करणेन लब्धानि फलानि— १/४ । १/६ । १/३ । १७/२ । युतेर्लब्धं
(रु) १० (भागाः) १/४ । भागमातृजातिः समाप्ता । समाप्तः कलासवर्णः ।
अतः परं त्रैराशिकमुच्यते, यस्य करणसूत्रमार्यामाह—
आद्यन्तयोस्त्रिराशावभिन्नजाती प्रमाणमिच्छा च ।
फलमन्यजातिमध्ये तदन्त्यगुणमादिना विभजेत् ॥ ४३ ॥
सर्वमिदं त्रैराशिकम् । तस्मिन्नाद्यन्तयोरभिन्नजाती तुल्यस्वभावौ राशी स्थाप्यौ ।
तत्राप्यादौ प्रमाणराशिस्तत इच्छाराशिस्तयोर्मध्ये फलं तद् विजातीयम्⁴। एवं कृते तत्फलमन्त्येन
इच्छाराशिना गुणितमादिना प्रमाणराशिना विभजेत् । इत्थं जिज्ञासितफललाभः । तत्र
'जातिरिति व्यवहारवेलाश्रयं रूपम्'⁵। तेनैव सजातीयत्वं भिन्नजातीयत्वं वेति विवक्षितम् ।
न तु ब्राह्मणादिका⁶ जातिः । अन्यथा पञ्चानां चेद्विशतिस्तत्षष्णां किमिति⁷ ब्राह्मणेषु
पञ्चसु षट्सु चान्यजातीयेषु निरवकाशं सूत्रं स्यात् । तत्प्रमाणराशिश्चेत्पणनीय-
स्तदिच्छाराशिरपि पणनीय एव तज्जातीयो भवति । मूल्यराशिश्च मध्यमः परस्परापेक्षत्वात्
पण्यमूल्यभावस्य । एवं मूल्ययोराद्यन्तयोः पण्यं मध्यमराशिः । (कर्मकरजातीययोराद्यन्तयो भृतिः,
कर्मकाराणां कार्यपरिमाणमन्यद् वा तदाश्रयं मध्यमो राशिः ।) एषामन्यतमजातीययो-
राद्यन्तयोस्तदन्यतमो⁸ मध्यमो राशिर्यत्सजातीयं जिज्ञासितं भवति ।
उदाहरणम्—
चन्दनपलं सकर्षं सार्धं यदि लभ्यते पणैर्दशभिः ।
तत्कियता लभ्यन्ते पलानि नव कर्षयुक्तानि⁹ ॥ २५ ॥

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
¹ ३१/४८ । ² द्विभागोभागो° । ³ गणितं विविधं । ⁴ विजानीयम् । ⁵ व्यवहारवेलाइच
यद्रूपम् । ⁶ ननु ब्राह्मण्यादिका । ⁷ षाण्णामिति । ⁸ ॰वाद्यन्तयो° । ⁹ कर्षयुतानि ।