पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

१४ भागहार-परिकर्म
गुणयित्वा फलानां युतिः कार्या यथा--पञ्चद्विक्सप्तकानि एकविंशतिगुणानि १५२२५
रूपसप्तपञ्चकानि एकविंशतिगुणानि ११६६१, युतौ २७२१६ । एवं स्थानस्थानविभागे,
यथा--सहस्रमेकविंशतिगुणं २१०००, शतद्वयमेकविंशतिगुणं ४२००, नवतिरेकविंशतिगुणिता
१८६०, षडेकविंशतिगुणिताः १२६, सर्वे युताः २७२१६ । एवं षण्णावाष्टानां सप्तत्रिंशद्-
गुणानां१ तथा पञ्चकषट्खाष्टकानां२ षष्टिगुणानां स्थापनकर्मफलानि दर्शयितव्यानि ।
विलोमगत्या कवाटसन्धिः सुकर इति स एव पूर्वमुद्दिष्टः ।
क्षेपसमं खं योगे राशिरविकृतः खयोजनापगमे ।
खस्य गुणनादिके खं सङ्गुणने खेन च खमेव ॥ २१ ॥
खं शून्यं क्षेपेण निक्षिप्यमाणेन समं भवति३, नत्वधिकं फलं जायते । कदा ? योगे, युतौ ।
यथा दशसु पञ्च क्षिप्यमाणाः शून्यस्थाने पञ्चैव भवन्ति, न तु काचित् कलाऽतिरिच्यते ।
प्राप्तश्च यौगिकोऽतिरेकः । तथा यस्मिन् राशौ खं क्षिप्यते, यतो वा राशेः खं शोध्यते, सा
राशिर्न विकारमाप्नोति । प्राप्तश्च४ यौगिकोऽतिरेकः, वैयोगिकोऽपक्षयः । यथा पञ्चदशसु
दशके क्षिप्यमाणे वियुज्यमाने वा पञ्चानामुपरि शून्यं क्षिप्तमनतिरेककारि संशोध्यमानं वा
नापक्षयकारि । दशस्थानस्थयोश्च रूपयोर्योगे पञ्चविंशतिः, विगमे पञ्च । तथा शून्यस्य
गुणने भागे वा खमेव । यथा खरूपयोः पञ्चभिर्गुणने शून्यं शून्यमेव रूपं पञ्च जायन्ते ।
तथा शून्येन् यो राशिः सङ्गुण्यते वा विभज्यते स शून्यरूप एव । यथा शून्येन गुण्यमाना
दश शून्यमेव । योगेन विक्षेपासम्भवात् क्षेपसममित्यनेनैव योगात्५ योगग्रहण(मनर्थ)-
कमिति चेद् उच्यते--क्षेपो द्विविधः ऋणात्मको धनात्मकश्च, तत्र धनात्मके६ क्षेपे समत्व-
विधानार्थं योगग्रहणम् । ऋणक्षेपे हि क्षेपसमत्वं न भवति एव । यथा विंशतेरष्टसु पात्यमानेषु
द्वादश भवन्ति इति ऋणक्षेपसमत्वं न जायते ।
तुल्येन सम्भवे सति हरं विभाज्यं च राशिना छित्त्वा ।
भागो हार्यः क्रमशः प्रतिलोमं भागहारविधिः ॥ २२ ॥
येनैव राशिना हरश्छिद्यते, निःशेषं भागं ददाति, तेनैव राशिना यदि विभाज्योऽपि
छिद्यते, तदा तेन तौ तथा कृत्वाऽपवर्तिते(न) हरेणापवर्तिताद् भाज्याद् भागो हार्यः । इहापि
सम्भवे सतीत्यनुवर्त्तते । यदि हरादधिको भाज्यो न भवति तदा भागलाभो नास्ति तस्यैव
तत्फलत्वाद्, भाज्यान्न्यूने हारे सर्वाणि भाज्यस्थानानि भक्तुं७ न शक्यन्ते इत्याह 'क्रमशः',
भागप्रदानस्थानात् प्रभृति यथासङ्ख्यं भाज्यभाजकयोः स्थानसम्बन्धस्ततः सम्भवाद
१ सप्ततिगुणानां । २ पञ्चकषट्काष्टकानां । ३ सम्भवति । ४ प्राश्च । ५ योगाक्षेपात् ।
६ धनात्मकेपि । ७ भंक्तुं ।