पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

xxx INTRODUCTION
We have however, been, able to trace the following two
quotations to the Brâhma-sphuṭa-siddhânta of Brahmagupta :
(i) पदमेकहीनमुत्तरगुणितं संयुक्तमादिनाऽन्त्यधनम् ।
आदियुतान्त्यधनार्धं मध्यधनं पदगुणं गणितम् ॥ ¹
(ii) स्थूलफलं त्रिचतुर्भुजबाहुप्रतिबाहुयोगदलघातः ।
भुजयोगार्धचतुष्टयभुजोनघातात् पदं सूक्ष्मम् ॥ ²
The following two quotations, in the âryâ metre, though
wrongly ascribed by the commentator to Śrîdharâcârya, are
also traced to the Brâhma-sphuṭa-siddhânta of Brahmagupta :
(iii) धनयोर्धनमृणमृणयोर्धनर्णयोरन्तरं समैक्यं खम् ।
ऋणैक्यमृणं धनशून्ययोर्धनं शून्ययोः शून्यम् ॥ ³
(iv) ऊनमधिकाद्विशोध्यं धनं धनादृणमृणादधिकमूनात् ।
व्यस्तं तदन्तरं खादृणं धनं धनमृणं भवति ॥
शून्यविहीनमृणमृणं धनं (धनं) भवति शून्यमाकाशात् ।
शोध्यं यदा धनमृणादृणं धनाद्वा तदा क्षेप्यम् ॥ ⁴
(v) ऋणमृणधनयोर्घातो धनमृणमोर्धनवधो धनं भवति ।
शून्यर्णयोः खधनयोः खशून्ययोर्वा वधः शून्यम् ॥ ⁵
(vi) धनभक्तं धनमृणहृतमृणं धनं (भवति) खं खभक्तं खम् ।
भक्तमृणेन धनमृणं धनेन हृतमृणमृणं भवति ॥
खोद्धतमृणं धनं वा तच्छेदः खमृणधनविभक्तं खम् । ⁶
(vii) धनमृणधनयोर्वर्गः खं खस्य पदं कृतिर्यत्तत् ॥ ⁷
The sources of the following quotations remain untraced:
(i) ग्राह्यमूलोऽथ मूलश्च करणीसंज्ञितावुभौ ।
(p. 8, lines 6)
(ii) रूपे भाज्यसमो लाभः ऊनो रूपाधिके भवेत् ।
अधिको रूपरिक्ते तु तुल्ये रूपं हि नीयते ॥
(p. 32, lines 10–11)

---

¹ p. 118-119, and p. 137. Cf. BrSpSi, xii. 17.
² p. 159, lines 22-23. ” ” xii. 21.
³ p. 123, lines 22-23. ” ” xviii. 30 (31).
⁴ p. 124, lines 2-5. ” ” xviii. 31-32 (32-33).
⁵ p. 124, lines 15-16. ” ” xviii. 33 (34).
⁶ p. 124, lines 21-23. ” ” xviii. 34-35(i) [35-36(i)].
⁷ p. 125, line 2. ” ” xviii. 35(ii) [36(ii)].