पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

१६२ क्षेत्रव्यवहारः
न्यासः— ११/२ वदनम्
┌──────────┬──────────┐
│ │ │
भुजः ३ │ ३ लम्बः │ ३ भुजः
│ │ │
└──────────┴──────────┘
११/२ भूः
करणम्—भूः ५ १/२, वदनं ५ १/२, अनयोः समासः¹ ११, (अस्य दलं ११/२), मध्यमलम्बेन ३
सङ्गुणितं ३३/२, अतो लब्धं हस्ताः १६ अङ्गुलानि² द्वादश १२ ।
उभयोरप्युदाहरणवाक्ययोर्भूवदनलम्बमात्रोपयोगे पार्श्वभुजोपादानं समलम्बकत्व-
प्रदर्शनार्थम् । अनयोश्च क्षेत्रयोः स्थूलमपि सूक्ष्ममेव फलं, यतः (प्रथमोदाहरणे) बाहुप्रतिबाहु-
योगौ ३ । ३, (दलितौ ३/१ | ३/१), अनयोर्घातः ९, लब्धं तदेव हस्तौ २ अङ्गुलानि³ ६;
(द्वितीये तु बाहुप्रतिबाहुयोगौ ११ । ६), अनयोर्दले ११/२ | ३, अनयोर्घातः ३३/२, अतो (ल)ब्धं तदेव
हस्ताः षोडश अङ्गुलानि द्वादश । वक्ष्यमाणेनापि करणेनास्य संवादः⁴, यतः (प्रथमोदाहरणे) भुज-
युतिः ६, अतो दलं ३, चतुर्धा ३ । ३ । ३ । ३, भुजैर्हीनं | ३/१ | ३/१ | ( ३/१ | ३/१ ), तद्वधः⁵ (५६),
अतः पदं | ९/१ | अतो लब्धं तदेव हस्तौ २ अङ्गुलानि षट् ६; तथा (च द्वितीयोदाहरणे) भुजयुतिः
१७, दलं | १७/२ |, चतुर्धा⁶ | १७/२ | १७/२ | ( १७/२ | १७/२ ), भुजहीनं | ३/१ | ११/२ | ३/१ | ११/२ |, तद्वधः
१०८९/४, अतः पदं ३३/२, अतो लब्धं तदेव हस्ताः १६ अङ्गुलानि १२ ।
उदाहरणम्—
पादोनाभ्यधिकचतुस्त्रिहस्तसङ्ख्यौ भुजौ धरा त्र्यश्रे ।
सार्धत्रिकरा लम्बस्त्रिहस्तकस्तत्फलं किं स्यात् ॥ १२४ ॥
त्रयो हस्ता अष्टादशाङ्गुलान्येको भुजः, त्रयो हस्ताः षडङ्गुलानि द्वितीयो भुजः,
भूमिस्त्रयो हस्ताः द्वादशाङ्गुलानि⁷, त्रयो हस्ता लम्बः, एवंवस्तुनि त्र्यश्रे फलं किं स्यात् ।
न्यासः—
△
भुजः १५/४ /│\ १३/४ भुजः
/ │
/ ३ लम्बः
/ │
─────────┴─────────
७/२ भूः
¹ समासः ३३/२ । ² अङ्गुलानि । ³ अं ˙˙˙˙६ । ⁴ सवादः । ⁵ तद्वधः ˙˙˙˙ ˙˙˙ । ⁶ चतुर्धा ।
⁷ नादो˙ । ⁸ लम्बे˙ । ⁹ द्वितीयः त्रयो हस्ता द्वादशांगुल˙˙˙˙।