पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

८० मिश्रकव्यवहारः
इच्छां विना स्वबुद्ध्या यथा तदेक्येन तुल्यतेच्छायाः ।
तद्गुणमूल्यहतावपि न शिष्टमृणं खं यथा ह्यगुणे ॥ ६४ ॥
यत्र पृथक् पृथग् ज्ञातमूल्यानां जीवानां पण्यानां विजातीयानां सजातीयानामपि
वोत्कर्षापकर्षवशादेव पृथक् पृथङ् मूल्यानां तथा अजीवानामपि रूपखण्डनापरिहारेणापि क्रय-
विक्रयकर्मणि तत्तत्पण्यसमुदायसङ्ख्यानियमः समुदायमूल्यनियमश्च भवति तत्र प्रतिप्राणि-
मूल्यं ज्ञायते न तु कियता कियन्तः, यैरेकीकृतसमुदितप्राणिसङ्ख्यानियमो नोल्लंघितः स्यात्
समुदितप्राणिमूल्यसङ्ख्यानियमश्चेति तदर्थमिदं सूत्रम् । तत्र यावता यावन्तः प्राणिनो
लभ्यन्ते तन्मूल्यानि प्रश्नोक्तक्रमेण स्थाप्यानि, प्राणिनश्च यावता यावन्त आनेतव्यास्तत्प्राणि-
सङ्ख्या¹ तद्धनसङ्ख्या च । प्राणिनां मध्यादेकं प्राणिराशिं लोपयेत्, तन्निविष्टस्वमूल्यप्रमाणेन
एकस्य प्राणिनो यद् भवति मूल्यं तेन शेषान् प्राणिनो गुणयेद् आनेतव्यप्राणिसमुदायसङ्ख्याञ्च ।
ततस्तेभ्यः पृथक् पृथक् स्वस्वमूल्यानि आनेतव्यप्राणिसमुदायान्मूल्यसमुदायं (च) विशोधयेत् ।
ततः स्वस्वमूल्यविशुद्धौ राशीन् प्राणिसमुदायराशिवर्जं स्वातन्त्र्येणेष्टैर्भिन्नैर्भिन्नैरेकरूपैर्वा
गुणकैर्गुणयेद् यथा तत्सकलपिण्ड इच्छाराशितुल्यो भवति । इच्छाराशितुल्यतालाभक्षणे
यथास्थानं गुणकेषु लब्धेषु सर्वान् राशीन्निवर्तयेत्, प्रश्नोक्तक्रमेण प्राणिनः आनेतव्यतत्समुदायं
प्राणिमूल्यानि आनयनार्थं धनं च स्थापयेत् । ततो निजनिजस्थानप्राप्तगुणकैः पृथक् स्थितान्
प्राणिनो गुणयेत् तन्मूल्यानि च । ततः प्राणिपिण्डमिच्छात्ः पातयेत् शेषं लुप्तप्राणिस्थाने,
गुणको न ज्ञात इत्यगुणस्थानं² तत् । तच्च परिशेषादेव लभ्यते । अप्ररिशेषे तस्य लोप एव स्यान्न
च तदिष्यते नापि तद्गुणात्मकमिष्यते, तेषां प्राणिनामानयनात्तद्व्येषां च नियमितसङ्ख्याधिक्येन
व्यवस्थोल्लंघनात् ।
उदाहरणम्—
त्रिभिः पारावताः³ पञ्च पञ्चभिः सप्त सारसाः⁴ ।
सप्तभिर्नव हंसाश्च नवभिर्बर्हिणस्त्रयः ॥ ७८ ॥
राजपुत्रविनोदार्थं ज्ञात्वा मूल्यं यथोदितम् ।
शतेनैकेन रूपाणां जीवानां शतमानय ॥ ७९ ॥
केनचित्कश्चिदित्थं नियुक्तः यथाऽस्य राजपुत्रस्यैवंविधोऽभिप्रायो जातः, यथा
शकुन्तानां शतेन मया क्रीडितव्यं ये शकुन्ताः केचित्पारावताः अपरे कुक्कुटा अन्ये हंसा इतरे
मयूरा इति, तदभिप्रायसम्पत्तये इदं रूपशतं गृहीत्वा यथोक्तं पक्षिशतमानयेति⁵। स कर्मकरस्त-
द्रूपशतमादाय क्रयस्थानं गतस्तत्र पश्यति यथा त्रिभी रूपैः पञ्च पारावता प्राप्यन्ते, पञ्चभी
रूपैः सप्त कुक्कुटाः, सप्तभी रूपैर्नव हंसाः, नवभी रूपैस्त्रयो मयूरा इति, तद् दृष्ट्वाऽसौ
¹ आनेव्यस्तप्राणि॰ । ² ज्ञात इत्थं गुणा स्थानं । ³ परावताः । ⁴ सरसाः । ⁵ पक्षशतं ।