पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

Here is the line-by-line transcription of the text from the image into pure Devanagari Markdown:

७६ मिश्रकव्यवहारः
अथ्यदुदाहरणम् -
रूपेणार्धं पलं हिङ्गोः पिप्पल्यास्तु पलद्वयम् ।
शुण्ठ्याः पलानि सप्तैतान् देहि रूपेण मे समान् ॥ ७५ ॥
हिगोर्यस्यार्धं¹ पलं रूपेण, पिप्पल्या यस्याः पलद्वयं रूपेण, शुण्ठ्या यस्याः पलसप्तकं
रूपेण, तं हिगुं तां पिप्पलीं तां शुण्ठीं² समभागस्थित्या देहि । इदं च सर्वमूल्यं (रूपं ते दास्यामीति)।
(न्यासः - मूल्यमिश्रं) रू १, गुणः १ । मूल्ये १ पण्येन १/२ (हृते २, मूल्ये १ पण्येन
२ हृते १/२) तथा मूल्ये १ पण्येन ७ हृते १/७, भागार्धयुक्त्या १४/३७ हृताः प्रक्षेपाः ३६/३७ | १८/३७ | १४/३७,
फलेन १ हन्यादिति तदेव स्थितम् । एतद्युतिः पणो भवति ।
लब्धं मूल्यमिश्रविभागः³। इदानीमत एव पण्यपरिमाणविभागः । तथा च रूपेण चेदर्धं
पलं⁴ हिगोरष्टाविंशतिभिः⁵ सप्तत्रिंशद्भागैस्तत्किमिति न्यासः- १/१ | १/२ | २८/३७, लब्धं हिङ्गुभागाः
१४/३७ । रूपेण चेत्पिप्पल्याः पलद्वयं तत्सप्तभिः सप्तत्रिंशद्भागैः किमिति न्यासः- १/१ | २/१ | ७/३७,
लब्धं पिप्पलीभागाः १४/३७ । रूपेण चेच्छुण्ठ्याः सप्तपलानि तद् द्वाभ्यां सप्तत्रिंशद्भागाभ्यां
किमिति न्यासः- १/१ | ७/१ | २/३७, लब्धं शुंठीभागाः १४/३७ ।
करणसूत्रमार्याद्वयम् -
कृतसमहरवित्तानां छेदगमे विक्रयोऽधिकः सेष्टः ।
सोऽन्त्यार्घहतो व्येकस्तुल्यहरघ्नः क्रयो⁶ भवति ॥ ६० ॥
विक्रीतशेषपण्ये पृथक् पृथग् विक्रयाप्तवित्ते च ।
तुल्यहरेण च छिन्ने⁷ समधनलब्धिः क्रयोऽन्यः स्यात् ॥ ६१ ॥
अस्तीह गतिर्यथा विषमधनानामपि पुंसां समे विक्रयेऽर्घे च समे समधनतेषां कथं
स्यादिति तेषां पुंसां यानि क्रयकरणतुल्यानि तानि
'तुल्येन भागजातौ छित्वा छेदेन सम्भवे छेदौ ।
ताभ्यां छेदांशहतिस्तुल्यच्छेदार्थमन्योन्यम् ॥'
इत्यनेन सदृशच्छेदीकार्याणि । अच्छेदनत्वे 'छेदनमच्छेदनस्य रूपं स्यादि'ति रूपेण छेद्वानि,
स्वभावसदृशच्छेदानि तु अनुपहृत्य छेदसःदृश्यकरणानि । अथ तेषां कृतसदृशच्छेदानां
स्वतो वा सदृशच्छेदानां ते सर्वे छेदा निराकार्याः, रूपस्य तु छेदस्य निवृत्तिः । एवं कृते
छेदलोपे यस्तत्र सर्वाधिको राशिः स इष्टेन एकद्वयादिना सहितो विक्रयः विक्रयद्रव्यसङ्ख्या
च भवति । स च विक्रयो द्वितीयस्थाने स्थापितः, अन्त्यार्घेण पण्यशेषमूल्येन गुणितो,
विरूपः, वित्तानां छेदसमीकरणकाले यस्सदृशच्छेदः समुत्पन्न आसीत् तेन गुणितः, क्रयो
¹ यस्यार्धं । ² श्रुती । ³ लव्यमूलमिश्रविभागेः । ⁴ चदधं । ⁵ हिगोरिष्टिर्विं ।
⁶ सोत्पद्य हेतोवेकस्तुल्य हरश्चक्रिं । ⁷ 'हरणच्छिन्न्र ।