पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

७४ मिश्रकव्यवहारः
प्रक्षेपयुतिः १४, एतया प्रक्षेपा भक्ताः २/१४ | ३/१४ | ५/१४ | ४/१४, फलेन २१० सर्वेषां
सम्बन्धिनां सदृशच्छेदेनापवर्तितेन¹ १५ गुणिताः ३० । ४५ । ७५ । ६० लब्धानि² पृथक्
पृथक् फलानि ।
इह प्रक्षेपाणां विभागो³ ज्ञायते इति इच्छाराशिः, युतिः ज्ञायते⁴ इति सा प्रमाणराशिः,
फलं मध्यमो राशिः । न्यासः—१४ । २१० । २ । ३ । ५ । ४ । अन्त्यगुणितमिति
यथास्थापितराशिं गुणयेत् (४२० । ६३० । १०५० । ८४०), आदिना⁵ १४ विभजेत् ४२०/१४ |
६३०/१४ | १०५०/१४ | ८४०/१४, अपवर्तनाद् भागाद्वा लब्धं ३० । ४५ । ७५ । ६० । एवं⁶ त्रैराशिकादपि
सिद्धघतीत्येतत्प्रकारानभिज्ञातारं प्रतीदं⁷ सूत्रम् ।
उदाहरणम्--
एकस्यार्धं प्रस्थस्त्र्यंशोऽन्यस्यापरस्य⁸ नवभागः ।
सप्तदशशतानि फलं⁹ पृथक् पृथक् किं भवेत्तेषाम् ॥ ७२ ॥
एकेन पुरुषेणार्धं दत्तं¹⁰ अपरेण तु त्रिभागः (अन्येन तु नवांशः),¹¹ तेन युता सप्तदशाष्टा-
दशभागाः सहैव क्षेत्रे¹² उप्ताः, सप्तदशशतानि प्रस्थानां प्रसूतवन्तः¹³, तेषां कस्य कियन्तः फल-
भागा इति ।
न्यासः— १७/१८ | १७०० | १/२ | १/३ | १/९ |
प्रक्षेपाणां विभागो¹⁴ ज्ञायते इतीच्छाराशिः, तद्युतिर्ज्ञायते इति सा प्रमाणराशिः, फलं
मध्यमराशिः । प्रमाणराशेश्छेदांशविपर्ययं¹⁵ विधाय छेदेन सप्तदशकेन मध्यमराशिं सप्तदश-
शतान्यपवर्त्य प्रमाणराशिवमद्यमराशिघातेन पृथक् प्रक्षेपा गुणनीयाः, जायन्तेऽर्धस्थाने भागाः
९००, त्रिभागस्थाने ६००, नवभागस्थाने २०० ।
एवमेव च फलविभागात् प्रक्षेपा आनेतव्याः । यथा न्यासः--३० । ४५ । ७५ । ६०
प्रक्षेपयुतिः १४ । फलयुत्या २१० हृताः फलविभागाः पृथग् भवन्ति २/७ | ३/१४ | ५/१४ | २/७, तथा¹⁶
प्रक्षेपयुत्याऽनया १४ पृथक्पृथग्गुणिता जाताः २।३।५।४, एष प्रक्षेपविभागः ।
अथ¹⁷ यत्र केषाञ्चित् प्रक्षेपा ज्ञायन्ते (न) फलविभागः, केषाञ्चित् फलविभागो
ज्ञायते न तु प्रक्षेपविभागः, ज्ञातफलांशेषु पृथक्क्षेपेषु गुणस्तु पृथगेव, यथा अज्ञातफलेषु
द्विकत्रिकचतुष्केषु अज्ञातक्षेपेषु पञ्चसप्ततौ फले जाते, ज्ञाते (च) फलमिश्रे दशोत्तरशतद्वये
न्यासः—२,३, ४ । ७५ । २१०, ज्ञातफलांशाः ७५ अस्य केवलत्वादैक्यं नास्ति, अनेन फलयौगः
२१० ऊनः १३५, क्षेपयुत्या ६ हृतः १५, एष ज्ञातफलांशे ७५ भाजकः, भाग Labdhaṃ ५ प्रक्षेपाः
¹ ॰नापिव॰ । ² लब्यानि । ³ फलभागोन । ⁴ ला राशिः च्युतेरज्ञायते । ⁵ आदितः ।
⁶ पवं । ⁷ ॰राभिज्ञात प्रतीद । ⁸ यकस्यार्यं सस्त्र्यशोन्यस्यपरं । ⁹ यतं । ¹⁰ यकेन पुरुषेणार्य-
दितं । ¹¹ अत्येतत्र वंश । ¹² सहे ते त्रे । ¹³ प्रसूतवन्ति । ¹⁴ फलविभागेन । ¹⁵ ॰विपर्यये ।
¹⁶ बथा । ¹⁷ मथा ।