पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

मिश्रकव्यवहारः ७३
न्यासः— हेमगुडिके २, युतिकनकमाषाः १२, द्वितीयासम्बन्धिनः प्रथमायां क्षेपः ५/७,
प्रथमासम्बन्धिनो द्वितीयायां क्षेपः¹ १/५, प्रथमायां युतिवर्णकः² १२, द्वितीयायां युतिवर्णकः १० १/२ ।
वर्णः १२ संयोज्यांशैः ५/७ सैकैः १२/७ भक्तः ७, तथा वर्णः १० १/२ संयोज्यांशेन १/५ (सैकेन
६/५ भक्तः १०५/१२)³, द्वाभ्यामेताभ्यामंशराशिभ्यां⁴ ५/७ | १/५ क्रमाद्गुणतौ ५ | १०५/६०, तयोः
७ | १०५/१२ व्यत्ययेन क्षयः ३१५/६० | ४५, स्वयुत्या ६ हृतौ ३१५/५४० | ४५/१०८, व्यस्तौ , ४५/१०८ | ३१५/५४०,
हेमैक्येन १२ गुणितौ ४५/९ | ३१५/४५, स्वच्छेदेनापवर्तितौ ५ । ७, एते गुडिकाप्रमाणे⁵ ।
अथ⁶ वर्णकानयनम् । आद्या ५ द्वितीयायाः ७ सप्तभागेन १ पञ्चगुणेन ५ अन्विता
१०, सैकांशेन १२/७ हृता ३५/२, वर्णक १२ गुणिता ७०, गुडिकाप्रमाणेण ५ भक्ता लब्धस्तद्वर्णकः⁷
१४ । एवं द्वितीया ७ प्रथमायाः ५ पञ्चभागेन १ अन्विता ८, सैकांशेन ६/५ हृता ४०/६,
द्वाभ्यामपवर्तिता २०/३, वर्णक १० १/२ (गुणिता २१०/६), गुडिकाप्रमाणेण⁸ ७ भक्ता १० लब्धस्तद्वर्णकः।
एवं जातं (१४ । १०)⁹ । सममूल्यतानुसरणं च पूर्ववत् पञ्चराशिकात् ।
एवं¹⁰ च द्वितीयोदाहरणश्लोष्टीकाकृता स्वटीकायां न व्याख्यातः ।
करणसूत्रमार्यापूर्वार्धम्¹¹—
स्वयुतिहृतप्रक्षेपतात्फलेन¹² हन्यात्पृथक् फलावाप्त्यै¹³ ।
अथात्र व्यवहारमुदाहरिष्यन्¹⁴ तदीयवृत्तांताश्रयेण निर्देशं करोति प्रक्षेपफल-
शब्दाभ्याम् । प्रक्षिप्यते उप्यते सन्तन्द्यते¹⁵ इति प्रक्षेपॊ बीजं, तत उत्पत्तिः फलम् । तेन यत्र
पुरुषैर्यथासम्भवं पृथक् पृथग्बीजमानीयेकीकृत्यैकस्मिन्नेव क्षेत्रे सहोप्तं तत उत्पन्नं फलं
यथास्वबीजविभागेन तैर्विभक्तव्यं, तत्र बीजानां पृथक् स्थापितानामनष्टानां द्वितीयस्थाने
परिकर्मोक्तविधिना योगः कार्यः, तेन योगेन तानि बीजानि पृथक् पृथग् भाज्यानि, ततश्च
फलेन गुणनीयानीत्येवं¹⁶ तैः पुरुषैर्यथास्वबीजानुसारं फलं लभ्यते ।
उदाहरणम्—
द्वौ त्रयः¹⁷ पञ्च चत्वारः प्रस्था बीजस्य तत्फलम् ।
शतद्वयं दशोपेतं तत्र किं स्यात् पृथक् पृथक् ॥ ७१ ॥
एकस्य पुरुषस्य सम्बन्धिनौ द्वौ बीजप्रस्थौ, द्वितीयस्य त्रयः, तृतीयस्य पञ्च, चतुर्थस्य
चत्व