पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

८०
मिश्रकव्यवहारः

समुदिताभ्यां¹ कियत्कियदुपादाय कर्तव्येति, ततोऽप्यर्धषोडशवर्णिकातो यावत्सपाददशवर्णाम्² ।
शलाकाकरणे न्यासः- शलाकामाषकप्रमाणं २, (वर्णप्रमाणं) १६ । १०, उपादान-
कनकराशी २, यवीकृतः क्षयपादः ४ ।
वर्णस्य १६ अस्य च वर्णकस्य १० अन्तरं ६ यवीकृतं ९६, एतेन माषात्मके शलाका-
माने २ भक्ते ४८, क्षययवैः ४ हृते स्वांशेनापवर्तिते १/१२ । पादोनषोडशवर्णकशलाकाकर्मणि
अधमहेममाष(कमानं १/१२ ) शलाकापरिशेषालब्धमुत्तमकाञ्चनमानम् २३/१२, अनयोरेव
वर्णयोरेवंप्रमाणयोः³ कनकयोः समावर्तनविधिना पादोनषोडशवर्णलाभः, कनकयोगेऽपि
द्विमाषकलाभ इति ।
अथ द्वितीयां शलाकामर्धषोडशवर्णकां कर्तुमिच्छति तदा एवं स द्वादशभागो द्विगुणोऽ-
धमहेमांशः, यावत् यथाक्रममुत्तरत्र त्रिगुणः चतुर्गुणः पञ्चगुण इत्यादि त्रयोविंशतिगुणान्तं⁴,
तदर्थमेकादिगुणक्षययवहृते इति कृतम्, एकद्वयादिगुणितत्वेन क्षययवप्रगुणीभावे तदवसाना-
दधमभागभूयस्त्वात् । ननु वर्णकह्वासान्वेषण इदं तावदधिगतम्, षड्वर्णह्वासे द्वावपि माषकौ
यदि कनिष्ठकनकस्य भवतः तदा पादवर्णह्वासे किमिति, अत्र षड्वर्णह्वासस्य ज्ञातपरिमाणं
(प्रमाणराशिः), द्वौ माषकौ फलराशिः, शेषः इच्छाराशिः ।
'आद्यन्तयोस्त्रिराशावभिन्नजाती⁵ प्रमाणमिच्छा च ।
फलमन्यजातिमध्ये तदन्त्यगुणमादिना विभजेत् ॥'
न्यासः- ६ । २ । १/४ । (फलम्) अन्त्यगुणितमिति १/२, आदिना विभजेदिति १/१२ । एव-
मुत्तरशलाकास्वपीच्छाराशिं⁶ द्वित्रिगुणितं विधाय फलमेव तथाकृत्वाऽधमहेमलाभो भविष्यति ।
यदि युगपदेव शलाकावलीकर्तुमिष्यते तदा चतुर्विंशतिषु स्थानेषु पादद्विपादादिवृद्ध्या
ह्रासांशस्थाने तत्पङ्क्तिमेवेच्छाराशिं कृत्वा त्रैराशकीयगुणभागहारविधि करिष्यामः, तदमुं
प्रकारं प्रतिनिवर्त्य किमिति प्रकारान्तरमाश्रितवानाचार्यः । उच्यते, न खलु प्रकारान्तरम्,
एष एव प्रकारः; तथा हि परमक्षयषट्परिमाणं प्रमाणराशिमेव मत्वा परिपूर्णमधमहेम च
मध्यमराशिमिदं निवद्धवान्-
'वर्णान्तरयवभक्ते⁷ माने माषात्मके शलाकायाः ।'
वर्णभागक्षयस्य चेच्छाराशित्वं मत्वेदं कृतवान्- 'एकादिगुणक्षयवहृते' इति ।
अथ यवीकरणं किमर्थम्? लौकिकव्यवहारोपलक्षणार्थम् । वर्णस्य षोडश यवा⁸ इति हि
लौकिकव्यवहारः, एवमन्यैरपि व्यवहारैर्गणितं विधेयमिति । ननु च पृथक् वर्णकौ पृथक्
काञ्चनराशी यदि स्तः तत्ताभ्यामेकस्येष्टपरिमाणं कनकभागं गृहीत्वाऽन्यदीयकनकभागं
¹ समुदितं । ² अर्धषोडशवर्णिका यावत्सपाददशवर्ण । ³ अनयोरेवं वर्णयोरेव ।
⁴ गुणान्तः । ⁵ ज्ञाती । ६ सलाकस्वपीच्छा । ⁷ एव । ८ एवा ।