पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

शोध्यमानो न शुध्यतीति विपरीतशुद्ध्या विशोध्य¹ शेषमृणं ३, एतेन² तद् ६ उद्धृतमिति
ऋणमृणहृतं³ धनं भवतीति धनापत्तौ स्वच्छेदेन च भागेऽपवर्त्तने वा लब्धं सुवर्णमाषौ⁴ द्वौ ।
अथेदानीं यत्र हेमविभागः वर्णविभेदः युतिवर्णंश्च ज्ञायते⁵ न च हेमपरिमाणविभाग-
स्तत्राह⁶--
⁷वर्णान्तरयवभक्ते माने माषात्मके शलाकाशाः ।
एकादिगुणक्षययवहृते⁸ क्रमावधमहेमाप्तिः ॥ ५६ ॥
पृथक्स्थितकनकसम्वन्धिनोः⁹ वर्णकयोरन्तरेण षोडशगुणनया यवीकृतेन भक्ते माषाद्या-
त्मकेन पुनर्वस्तुसङ्ख्यात्मके ¹⁰शलाकाया माने अनेकवर्णोपचयक्रमजिज्ञासायामेकद्वित्र्यादि-
गुणितक्षययवहृते¹¹ क्रमादपकृष्टवर्णककाञ्चनलाभः । तद्धि शुद्धशलाकामाषकादिप्रमाणमुक्तम-
काञ्चनप्रमाणमर्थादापद्यते, यदि तु प्रचयक्रमेण जिज्ञासा तदानीं चययवहृते क्रमात्परम-
हेमाप्तिरपि भवति ।
उदाहरणम्--
द्विमाषकशलाकाभिः कर्त्तव्या वर्णमालिकाः ।
¹²अक्षयात्षट्क्षयं यावत् पादवर्णक्षयक्रमात् ॥ ५७ ॥
ततः षोडशकाद्धेम्नो दशकाच्च कियत् कियत् ।
गृह्यते गणयित्वाऽऽशु यदि वेत्सि तदुच्यताम् ॥ ५८ ॥
कनकव्यवहारिणां वर्णमालिका भवन्ति, यासु अक्षयात्परमक्षयपर्यन्तं सुवर्णवर्णकमालाः
¹³क्रमादपचीयमानवर्णकाः शलाका उत्तम्भीता¹⁴ भवन्ति । य आसां यस्याः वर्णकमनुकरोति¹⁵
जिज्ञासितकनकनिकषस्तद्वर्णकं¹⁶ तत्कनकमावधार्यते । सा वर्णमालिका निजाभिप्रायवशात्पाद-
ह्रासवर्णकद्विमाषकशलाकाभिः षोडशवर्णककाञ्चनप्रभृति दशवर्णककाञ्चनं¹⁷ यावत्केनचिच्चिकीर्ष्यते
तेन च तस्याभिमतशलाकावलीविरचनोचितानि¹⁸ तावत्तावदपचयान्तराणि काञ्चनानि पृथक्
पृथक् सम्भवन्ति । यदि गणितमिदमारम्भणीयं स्यात् केवलं तु किञ्चित्षोडशवर्णकं¹⁹ किञ्चिदथ
दशवर्णकं कनकस्यास्ते²⁰, ताभ्यामुत्तमहेममाषकद्वयेन²¹ कनीयकनकमाषकद्वयेन च पृथक् पृथग्
²²आद्यन्तशलाकायुगलं सिध्यति, अन्तरालवर्तिन्यस्तु त्रयोविंशतिः शलाकाः ताभ्यामेव कनकाभ्यं
समुदिताभ्यां समावर्त्तनयुक्त्या साधयितव्याः, तत्र न ज्ञायते पादोनषोडशवर्णकशलाकैव ताभ्यां

---

¹ °शुद्धयो शोध्य । ² यतेन । ³ °हृत । ⁴ सुवर्णमाषा । ⁵ जायते । ⁶ तत्र हि ।
⁷ वर्णान्तर एव° । ⁸ °गुणक्षय एव° । ⁹ °संबन्धिनो । ¹⁰ शलाकायामनेक° । ¹¹ °क्षय एव° ।
¹² अक्षयं° । ¹³ क्रमात्° । ¹⁴ उम्भीता । ¹⁵ योसां यस्याः कथमनुकरोति । ¹⁶ ° कनक निकश° ।
¹⁷ दशं कांचन । ¹⁸ °विरचनोचित । ¹⁹ किंचिषो° । ²⁰ कनकस्य समस्ति । ²¹ ताभ्यामुत्तरहे° ।
²² अत्यन्त° ।